ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोङ्कार
एव । यच्चान्यत्त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥

omityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃ bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi sarvamoṅkāra
eva | yaccānyattrikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva || 1 ||

सर्वं ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥

sarvaṃ hyetadbrahmāyamātmā brahma so'yamātmā catuṣpāt || 2 ||

जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः
प्रथमः पादः ॥ ३ ॥

jāgaritasthāno bahiḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhugvaiśvānaraḥ
prathamaḥ pādaḥ || 3 ||

स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो
द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥

svapnasthāno'ntaḥprajñaḥ saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ praviviktabhuktaijaso
dvitīyaḥ pādaḥ || 4 ||

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् ।
सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः
प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥

yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptam |
suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana evānandamayo hyānandabhukcetomukhaḥ
prājñastṛtīyaḥ pādaḥ || 5 ||

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि
भूतानाम् ॥ ६ ॥

eṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi
bhūtānām || 6 ||

बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।  
घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्थितः ॥ १ ॥

bahiḥprajño vibhurviśvo hyantaḥprajñastu taijasaḥ |  
ghanaprajñastathā prājña eka eva tridhā sthitaḥ || 1 ||

दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।  
आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ २ ॥

dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasyantastu taijasaḥ |  
ākāśe ca hṛdi prājñastridhā dehe vyavasthitaḥ || 2 ||

विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।  
आनन्दभुक्तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ३ ॥

viśvo hi sthūlabhuṅ nityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk |  
ānandabhuktathā prājñastridhā bhogaṃ nibodhata || 3 ||

स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।  
आनन्दश्च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं निबोधत ॥ ४ ॥

sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktaṃ tu taijasam |  
ānandaśca tathā prājñaṃ tridhā tṛptiṃ nibodhata || 4 ||

त्रिषु धामसु यद्भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।  
वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ५ ॥

triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ |  
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate || 5 ||

प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।  
सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंशून्पुरुषः पृथक् ॥ ६ ॥

prabhavaḥ sarvabhāvānāṃ satāmiti viniścayaḥ |  
sarvaṃ janayati prāṇaścetoṃśūnpuruṣaḥ pṛthak || 6 ||

विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।  
स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ ७ ॥

vibhūtiṃ prasavaṃ tvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ |  
svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā || 7 ||

इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।  
कालात्प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ ८ ॥

icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ |  
kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ || 8 ||

भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।  
देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ॥ ९ ॥

bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍārthamiti cāpare |  
devasyaiṣa svabhāvo'yamāptakāmasya kā spṛhā || 9 ||

नान्तःप्रज्ञं नबहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं नप्रज्ञानघनं नप्रज्ञं
नाप्रज्ञम् ।
अदृश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं
प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ ७ ॥

nāntaḥprajñaṃ nabahiḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ naprajñānaghanaṃ naprajñaṃ
nāprajñam |
adṛśyamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśyamekātmapratyayasāraṃ
prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ || 7 ||

निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।  
अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ १० ॥

nivṛtteḥ sarvaduḥkhānāmīśānaḥ prabhuravyayaḥ |  
advaitaḥ sarvabhāvānāṃ devasturyo vibhuḥ smṛtaḥ || 10 ||

कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।  
प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तौ तुर्ये न सिध्यतः ॥ ११ ॥

kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau |  
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tau turye na sidhyataḥ || 11 ||

नात्मानं न परं चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।  
प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत्सर्वदृक्सदा ॥ १२ ॥

nātmānaṃ na paraṃ caiva na satyaṃ nāpi cānṛtam |  
prājñaḥ kiñcana saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛksadā || 12 ||

द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।  
बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ १३ ॥

dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyamubhayoḥ prājñaturyayoḥ |  
bījanidrāyutaḥ prājñaḥ sā ca turye na vidyate || 13 ||

स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।  
न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ १४ ॥

svapnanidrāyutāvādyau prājñastvasvapnanidrayā |  
na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitāḥ || 14 ||

अन्यथा गृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।  
विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ १५ ॥

anyathā gṛhṇataḥ svapno nidrā tattvamajānataḥ |  
viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padamaśnute || 15 ||

अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते ।  
अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुध्यते तदा ॥ १६ ॥

anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate |  
ajamanidramasvapnamadvaitaṃ budhyate tadā || 16 ||

प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।  
मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ १७ ॥

prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ |  
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ || 17 ||

विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।  
उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १८ ॥

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit |  
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate || 18 ||

सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो
मकार इति ॥ ८ ॥

so'yamātmādhyakṣaramoṅkāro'dhimātraṃ pādā mātrā mātrāśca pādā akāra ukāro
makāra iti || 8 ||

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राप्तेरादिमत्त्वाद्वाप्नोति ह वै
सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

jāgaritasthāno vaiśvānaro'kāraḥ prathamā mātrāpterādimattvādvāpnoti ha vai
sarvānkāmānādiśca bhavati ya evaṃ veda || 9 ||

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षादुभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै
ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥ १० ॥

svapnasthānastaijasa ukāro dvitīyā mātrotkarṣādubhayatvādvotkarṣati ha vai
jñānasantatiṃ samānaśca bhavati nāsyābrahmavitkule bhavati ya evaṃ veda || 10 ||

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं
सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥ ११ ॥

suṣuptasthānaḥ prājño makārastṛtīyā mātrā miterapītervā minoti ha vā idaṃ
sarvamapītiśca bhavati ya evaṃ veda || 11 ||

विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।  
मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ १९ ॥

viśvasyātvavivakṣāyāmādisāmānyamutkaṭam |  
mātrāsampratipattau syādāptisāmānyameva ca || 19 ||

तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।  
मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ २० ॥

taijasasyotvavijñāna utkarṣo dṛśyate sphuṭam |  
mātrāsampratipattau syādubhayatvaṃ tathāvidham || 20 ||

मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।  
मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ २१ ॥

makārabhāve prājñasya mānasāmānyamutkaṭam |  
mātrāsampratipattau tu layasāmānyameva ca || 21 ||

त्रिषु धामसु यस्तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितः ।  
स पूज्यः सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ २२ ॥

triṣu dhāmasu yastulyaṃ sāmānyaṃ vetti niścitaḥ |  
sa pūjyaḥ sarvabhūtānāṃ vandyaścaiva mahāmuniḥ || 22 ||

अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।  
मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यते गतिः ॥ २३ ॥

akāro nayate viśvamukāraścāpi taijasam |  
makāraśca punaḥ prājñaṃ nāmātre vidyate gatiḥ || 23 ||

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव
संविशत्यात्मनात्मानं य एवं वेद ॥ १२ ॥

amātraścaturtho'vyavahāryaḥ prapañcopaśamaḥ śivo'dvaita evamoṅkāra ātmaiva
saṃviśatyātmanātmānaṃ ya evaṃ veda || 12 ||

ओङ्कारं पादशो विद्यात्पादा मात्रा न संशयः ।  
ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २४ ॥

oṅkāraṃ pādaśo vidyātpādā mātrā na saṃśayaḥ |  
oṅkāraṃ pādaśo jñātvā na kiñcidapi cintayet || 24 ||

युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।  
प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ २५ ॥

yuñjīta praṇave cetaḥ praṇavo brahma nirbhayam |  
praṇave nityayuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit || 25 ||

प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्च परं स्मृतः ।  
अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ २६ ॥

praṇavo hyaparaṃ brahma praṇavaśca paraṃ smṛtaḥ |  
apūrvo'nantaro'bāhyo'naparaḥ praṇavo'vyayaḥ || 26 ||

सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।  
एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ २७ ॥

sarvasya praṇavo hyādirmadhyamantastathaiva ca |  
evaṃ hi praṇavaṃ jñātvā vyaśnute tadanantaram || 27 ||

प्रणवं हीश्वरं विद्यात्सर्वस्य हृदये स्थितम् ।  
सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २८ ॥

praṇavaṃ hīśvaraṃ vidyātsarvasya hṛdaye sthitam |  
sarvavyāpinamoṅkāraṃ matvā dhīro na śocati || 28 ||

अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।  
ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ॥ २९ ॥

amātro'nantamātraśca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ |  
oṅkāro vidito yena sa munirnetaro janaḥ || 29 ||

इति प्रथममागमप्रकरणं सम्पूर्णम् ॥

iti prathamamāgamaprakaraṇaṃ sampūrṇam ||