अलातशान्तिप्रकरणम्

ज्ञानेनाकाशकल्पेन धर्मान्यो गगनोपमान् ।  
ज्ञेयाभिन्नेन सम्बुद्धस्तं वन्दे द्विपदां वरम् ॥ १ ॥

jñānenākāśakalpena dharmānyo gaganopamān |  
jñeyābhinnena sambuddhastaṃ vande dvipadāṃ varam || 1 ||

अस्पर्शयोगो वै नाम सर्वसत्त्वसुखो हितः ।  
अविवादोऽविरुद्धश्च देशितस्तं नमाम्यहम् ॥ २ ॥

asparśayogo vai nāma sarvasattvasukho hitaḥ |  
avivādo'viruddhaśca deśitastaṃ namāmyaham || 2 ||

भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि ।  
अभूतस्यापरे धीरा विवदन्तः परस्परम् ॥ ३ ॥

bhūtasya jātimicchanti vādinaḥ kecideva hi |  
abhūtasyāpare dhīrā vivadantaḥ parasparam || 3 ||

भूतं न जायते किञ्चिदभूतं नैव जायते ।  
विवदन्तोऽद्वया ह्येवमजातिं ख्यापयन्ति ते ॥ ४ ॥

bhūtaṃ na jāyate kiñcidabhūtaṃ naiva jāyate |  
vivadanto'dvayā hyevamajātiṃ khyāpayanti te || 4 ||

ख्याप्यमानामजातिं तैरनुमोदामहे वयम् ।  
विवदामो न तैः सार्धमविवादं निबोधत ॥ ५ ॥

khyāpyamānāmajātiṃ tairanumodāmahe vayam |  
vivadāmo na taiḥ sārdhamavivādaṃ nibodhata || 5 ||

अजातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः ।  
अजातो ह्यमृतो धर्मो मर्त्यतां कथमेष्यति ॥ ६ ॥

ajātasyaiva dharmasya jātimicchanti vādinaḥ |  
ajāto hyamṛto dharmo martyatāṃ kathameṣyati || 6 ||

न भवत्यमृतं मर्त्यं न मर्त्यममृतं तथा ।  
प्रकृतेरन्यथाभावो न कथञ्चिद्भविष्यति ॥ ७ ॥

na bhavatyamṛtaṃ martyaṃ na martyamamṛtaṃ tathā |  
prakṛteranyathābhāvo na kathañcidbhaviṣyati || 7 ||

स्वभावेनामृतो यस्य धर्मो गच्छति मर्त्यतात् ।  
कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥ ८ ॥

svabhāvenāmṛto yasya dharmo gacchati martyatāt |  
kṛtakenāmṛtastasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ || 8 ||

सांसिद्धिकी स्वाभाविकी सहजा अकृता च या ।  
प्रकृतिः सेति विज्ञेया स्वभावं न जहाति या ॥ ९ ॥

sāṃsiddhikī svābhāvikī sahajā akṛtā ca yā |  
prakṛtiḥ seti vijñeyā svabhāvaṃ na jahāti yā || 9 ||

जरामरणनिर्मुक्ताः सर्वे धर्माः स्वभावतः ।  
जरामरणमिच्छन्तश्च्यवन्ते तन्मनीषया ॥ १० ॥

jarāmaraṇanirmuktāḥ sarve dharmāḥ svabhāvataḥ |  
jarāmaraṇamicchantaścyavante tanmanīṣayā || 10 ||

कारणं यस्य वै कार्यं कारणं तस्य जायते ।  
जायमानं कथमजं भिन्नं नित्यं कथं च तत् ॥ ११ ॥

kāraṇaṃ yasya vai kāryaṃ kāraṇaṃ tasya jāyate |  
jāyamānaṃ kathamajaṃ bhinnaṃ nityaṃ kathaṃ ca tat || 11 ||

कारणाद्यद्यनन्यत्वमतः कार्यमजं तव ।  
जायमानाद्धि वै कार्यात्कारणं ते कथं ध्रुवम् ॥ १२ ॥

kāraṇādyadyananyatvamataḥ kāryamajaṃ tava |  
jāyamānāddhi vai kāryātkāraṇaṃ te kathaṃ dhruvam || 12 ||

अजाद्वै जायते यस्य दृष्टान्तस्तस्य नास्ति वै ।  
जाताच्च जायमानस्य न व्यवस्था प्रसज्यते ॥ १३ ॥

ajādvai jāyate yasya dṛṣṭāntastasya nāsti vai |  
jātācca jāyamānasya na vyavasthā prasajyate || 13 ||

हेतोरादिः फलं येषामादिर्हेतुः फलस्य च ।  
हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्ण्यते ॥ १४ ॥

hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca |  
hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tairupavarṇyate || 14 ||

हेतोरादिः फलं येषामादिर्हेतुः फलस्य च ।  
तथा जन्म भवेत्तेषां पुत्राज्जन्म पितुर्यथा ॥ १५ ॥

hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca |  
tathā janma bhavetteṣāṃ putrājjanma pituryathā || 15 ||

सम्भवे हेतुफलयोरेषितव्यः क्रमस्त्वया ।  
युगपत्सम्भवे यस्मादसम्बन्धो विषाणवत् ॥ १६ ॥

sambhave hetuphalayoreṣitavyaḥ kramastvayā |  
yugapatsambhave yasmādasambandho viṣāṇavat || 16 ||

फलादुत्पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यति ।  
अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति ॥ १७ ॥

phalādutpadyamānaḥ sanna te hetuḥ prasidhyati |  
aprasiddhaḥ kathaṃ hetuḥ phalamutpādayiṣyati || 17 ||

यदि हेतोः फलात्सिद्धिः फलसिद्धिश्च हेतुतः ।  
कतरत्पूर्वनिष्पन्नं यस्य सिद्धिरपेक्षया ॥ १८ ॥

yadi hetoḥ phalātsiddhiḥ phalasiddhiśca hetutaḥ |  
kataratpūrvaniṣpannaṃ yasya siddhirapekṣayā || 18 ||

अशक्तिरपरिज्ञानं क्रमकोपोऽथ वा पुनः ।  
एवं हि सर्वथा बुद्धैरजातिः परिदीपिता ॥ १९ ॥

aśaktiraparijñānaṃ kramakopo'tha vā punaḥ |  
evaṃ hi sarvathā buddhairajātiḥ paridīpitā || 19 ||

बीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तः सदा साध्यसमो हि सः ।  
न हि साध्यसमो हेतुः सिद्धौ साध्यस्य युज्यते ॥ २० ॥

bījāṅkurākhyo dṛṣṭāntaḥ sadā sādhyasamo hi saḥ |  
na hi sādhyasamo hetuḥ siddhau sādhyasya yujyate || 20 ||

पूर्वापरापरिज्ञानमजातेः परिदीपकम् ।  
जायमानाद्धि वै धर्मात्कथं पूर्वं न गृह्यते ॥ २१ ॥

pūrvāparāparijñānamajāteḥ paridīpakam |  
jāyamānāddhi vai dharmātkathaṃ pūrvaṃ na gṛhyate || 21 ||

स्वतो वा परतो वापि न किञ्चिद्वस्तु जायते ।  
सदसत्सदसद्वापि न किञ्चिद्वस्तु जायते ॥ २२ ॥

svato vā parato vāpi na kiñcidvastu jāyate |  
sadasatsadasadvāpi na kiñcidvastu jāyate || 22 ||

हेतुर्न जायतेऽनादेः फलं चापि स्वभावतः ।  
आदिर्न विद्यते यस्य तस्य ह्यादिर्न विद्यते ॥ २३ ॥

heturna jāyate'nādeḥ phalaṃ cāpi svabhāvataḥ |  
ādirna vidyate yasya tasya hyādirna vidyate || 23 ||

प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वमन्यथा द्वयनाशतः ।  
सङ्क्लेशस्योपलब्धेश्च परतन्त्रास्तिता मता ॥ २४ ॥

prajñapteḥ sanimittatvamanyathā dvayanāśataḥ |  
saṅkleśasyopalabdheśca paratantrāstitā matā || 24 ||

प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वमिष्यते युक्तिदर्शनात् ।  
निमित्तस्यानिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनात् ॥ २५ ॥

prajñapteḥ sanimittatvamiṣyate yuktidarśanāt |  
nimittasyānimittatvamiṣyate bhūtadarśanāt || 25 ||

चित्तं न संस्पृशत्यर्थं नार्थाभासं तथैव च ।  
अभूतो हि यतश्चार्थो नार्थाभासस्ततः पृथक् ॥ २६ ॥

cittaṃ na saṃspṛśatyarthaṃ nārthābhāsaṃ tathaiva ca |  
abhūto hi yataścārtho nārthābhāsastataḥ pṛthak || 26 ||

निमित्तं न सदा चित्तं संस्पृशत्यध्वसु त्रिषु ।  
अनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य भविष्यति ॥ २७ ॥

nimittaṃ na sadā cittaṃ saṃspṛśatyadhvasu triṣu |  
animitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya bhaviṣyati || 27 ||

तस्मान्न जायते चित्तं चित्तदृश्यं न जायते ।  
तस्य पश्यन्ति ये जातिं खे वै पश्यन्ति ते पदम् ॥ २८ ॥

tasmānna jāyate cittaṃ cittadṛśyaṃ na jāyate |  
tasya paśyanti ye jātiṃ khe vai paśyanti te padam || 28 ||

अजातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्ततः ।  
प्रकृतेरन्यथाभावो न कथञ्चिद्भविष्यति ॥ २९ ॥

ajātaṃ jāyate yasmādajātiḥ prakṛtistataḥ |  
prakṛteranyathābhāvo na kathañcidbhaviṣyati || 29 ||

अनादेरन्तवत्त्वं च संसारस्य न सेत्स्यति ।  
अनन्तता चादिमतो मोक्षस्य न भविष्यति ॥ ३० ॥

anāderantavattvaṃ ca saṃsārasya na setsyati |  
anantatā cādimato mokṣasya na bhaviṣyati || 30 ||

आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा ।  
वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥ ३१ ॥

ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā |  
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ || 31 ||

सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते ।  
तस्मादाद्यन्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥ ३२ ॥

saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate |  
tasmādādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ || 32 ||

सर्वे धर्मा मृषा स्वप्ने कायस्यान्तर्निदर्शनात् ।  
संवृतेऽस्मिन्प्रदेशे वै भूतानां दर्शनं कुतः ॥ ३३ ॥

sarve dharmā mṛṣā svapne kāyasyāntarnidarśanāt |  
saṃvṛte'sminpradeśe vai bhūtānāṃ darśanaṃ kutaḥ || 33 ||

न युक्तं दर्शनं गत्वा कालस्यानियमाद्गतौ ।  
प्रतिबुद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन्देशे न विद्यते ॥ ३४ ॥

na yuktaṃ darśanaṃ gatvā kālasyāniyamādgatau |  
pratibuddhaśca vai sarvastasmindeśe na vidyate || 34 ||

मित्राद्यैः सह सम्मन्त्र्य सम्बुद्धो न प्रपद्यते ।  
गृहीतं चापि यत्किञ्चित्प्रतिबुद्धो न पश्यति ॥ ३५ ॥

mitrādyaiḥ saha sammantrya sambuddho na prapadyate |  
gṛhītaṃ cāpi yatkiñcitpratibuddho na paśyati || 35 ||

स्वप्ने चावस्तुकः कायः पृथगन्यस्य दर्शनात् ।  
यथा कायस्तथा सर्वं चित्तदृश्यमवस्तुकम् ॥ ३६ ॥

svapne cāvastukaḥ kāyaḥ pṛthaganyasya darśanāt |  
yathā kāyastathā sarvaṃ cittadṛśyamavastukam || 36 ||

ग्रहणाज्जागरितवत्तद्धेतुः स्वप्न इष्यते ।  
तद्धेतुत्वात्तु तस्यैव सज्जागरितमिष्यते ॥ ३७ ॥

grahaṇājjāgaritavattaddhetuḥ svapna iṣyate |  
taddhetutvāttu tasyaiva sajjāgaritamiṣyate || 37 ||

उत्पादस्याप्रसिद्धत्वादजं सर्वमुदाहृतम् ।  
न च भूतादभूतस्य सम्भवोऽस्ति कथञ्चन ॥ ३८ ॥

utpādasyāprasiddhatvādajaṃ sarvamudāhṛtam |  
na ca bhūtādabhūtasya sambhavo'sti kathañcana || 38 ||

असज्जागरिते दृष्ट्वा स्वप्ने पश्यति तन्मयः ।  
असत्स्वप्नेऽपि दृष्ट्वा च प्रतिबुद्धो न पश्यति ॥ ३९ ॥

asajjāgarite dṛṣṭvā svapne paśyati tanmayaḥ |  
asatsvapne'pi dṛṣṭvā ca pratibuddho na paśyati || 39 ||

नास्त्यसद्धेतुकमसत्सदसद्धेतुकं तथा ।  
सच्च सद्धेतुकं नास्ति सद्धेतुकमसत्कुतः ॥ ४० ॥

nāstyasaddhetukamasatsadasaddhetukaṃ tathā |  
sacca saddhetukaṃ nāsti saddhetukamasatkutaḥ || 40 ||

विपर्यासाद्यथा जाग्रदचिन्त्यान्भूतवत्स्पृशेत् ।  
तथा स्वप्ने विपर्यासाद्धर्मांस्तत्रैव पश्यति ॥ ४१ ॥

viparyāsādyathā jāgradacintyānbhūtavatspṛśet |  
tathā svapne viparyāsāddharmāṃstatraiva paśyati || 41 ||

उपलम्भात्समाचारादस्तिवस्तुत्ववादिनाम् ।  
जातिस्तु देशिता बुद्धैरजातेस्त्रसतां सदा ॥ ४२ ॥

upalambhātsamācārādastivastutvavādinām |  
jātistu deśitā buddhairajātestrasatāṃ sadā || 42 ||

अजातेस्त्रसतां तेषामुपलम्भाद्वियन्ति ये ।  
जातिदोषा न सेत्स्यन्ति दोषोऽप्यल्पो भविष्यति ॥ ४३ ॥

ajātestrasatāṃ teṣāmupalambhādviyanti ye |  
jātidoṣā na setsyanti doṣo'pyalpo bhaviṣyati || 43 ||

उपलम्भात्समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते ।  
उपलम्भात्समाचारादस्ति वस्तु तथोच्यते ॥ ४४ ॥

upalambhātsamācārānmāyāhastī yathocyate |  
upalambhātsamācārādasti vastu tathocyate || 44 ||

जात्याभासं चलाभासं वस्त्वाभासं तथैव च ।  
अजाचलमवस्तुत्वं विज्ञानं शान्तमद्वयम् ॥ ४५ ॥

jātyābhāsaṃ calābhāsaṃ vastvābhāsaṃ tathaiva ca |  
ajācalamavastutvaṃ vijñānaṃ śāntamadvayam || 45 ||

एवं न जायते चित्तमेवं धर्मा अजाः स्मृताः ।  
एवमेव विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥ ४६ ॥

evaṃ na jāyate cittamevaṃ dharmā ajāḥ smṛtāḥ |  
evameva vijānanto na patanti viparyaye || 46 ||

ऋजुवक्रादिकाभासमलातस्पन्दितं यथा ।  
ग्रहणग्राहकाभासं विज्ञानस्पन्दितं तथा ॥ ४७ ॥

ṛjuvakrādikābhāsamalātaspanditaṃ yathā |  
grahaṇagrāhakābhāsaṃ vijñānaspanditaṃ tathā || 47 ||

अस्पन्दमानमलातमनाभासमजं यथा ।  
अस्पन्दमानं विज्ञानमनाभासमजं तथा ॥ ४८ ॥

aspandamānamalātamanābhāsamajaṃ yathā |  
aspandamānaṃ vijñānamanābhāsamajaṃ tathā || 48 ||

अलाते स्पन्दमाने वै नाभासा अन्यतोभुवः ।  
न ततोऽन्यत्र निःस्पन्दान्नालातं प्रविशन्ति ते ॥ ४९ ॥

alāte spandamāne vai nābhāsā anyatobhuvaḥ |  
na tato'nyatra niḥspandānnālātaṃ praviśanti te || 49 ||

न निर्गता अलातात्ते द्रव्यत्वाभावयोगतः ।  
विज्ञानेऽपि तथैव स्युराभासस्याविशेषतः ॥ ५० ॥

na nirgatā alātātte dravyatvābhāvayogataḥ |  
vijñāne'pi tathaiva syurābhāsasyāviśeṣataḥ || 50 ||

विज्ञाने स्पन्दमाने वै नाभासा अन्यतोभुवः ।  
न ततोऽन्यत्र निःस्पन्दान्न विज्ञानं विशन्ति ते ॥ ५१ ॥

vijñāne spandamāne vai nābhāsā anyatobhuvaḥ |  
na tato'nyatra niḥspandānna vijñānaṃ viśanti te || 51 ||

न निर्गतास्ते विज्ञानाद्द्रव्यत्वाभावयोगतः ।  
कार्यकारणताभावाद्यतोऽचिन्त्याः सदैव ते ॥ ५२ ॥

na nirgatāste vijñānāddravyatvābhāvayogataḥ |  
kāryakāraṇatābhāvādyato'cintyāḥ sadaiva te || 52 ||

द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यादन्यदन्यस्य चैव हि ।  
द्रव्यत्वमन्यभावो वा धर्माणां नोपपद्यते ॥ ५३ ॥

dravyaṃ dravyasya hetuḥ syādanyadanyasya caiva hi |  
dravyatvamanyabhāvo vā dharmāṇāṃ nopapadyate || 53 ||

एवं न चित्तजा धर्माश्चित्तं वापि न धर्मजम् ।  
एवं हेतुफलाजातिं प्रविशन्ति मनीषिणः ॥ ५४ ॥

evaṃ na cittajā dharmāścittaṃ vāpi na dharmajam |  
evaṃ hetuphalājātiṃ praviśanti manīṣiṇaḥ || 54 ||

यावद्धेतुफलावेशस्तावद्धेतुफलोद्भवः ।  
क्षीणे हेतुफलावेशे नास्ति हेतुफलोद्भवः ॥ ५५ ॥

yāvaddhetuphalāveśastāvaddhetuphalodbhavaḥ |  
kṣīṇe hetuphalāveśe nāsti hetuphalodbhavaḥ || 55 ||

यावद्धेतुफलावेशः संसारस्तावदायतः ।  
क्षीणे हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते ॥ ५६ ॥

yāvaddhetuphalāveśaḥ saṃsārastāvadāyataḥ |  
kṣīṇe hetuphalāveśe saṃsāraṃ na prapadyate || 56 ||

संवृत्या जायते सर्वं शाश्वतं नास्ति तेन वै ।  
सद्भावेन ह्यजं सर्वमुच्छेदस्तेन नास्ति वै ॥ ५७ ॥

saṃvṛtyā jāyate sarvaṃ śāśvataṃ nāsti tena vai |  
sadbhāvena hyajaṃ sarvamucchedastena nāsti vai || 57 ||

धर्मा य इति जायन्ते जायन्ते ते न तत्त्वतः ।  
जन्म मायोपमं तेषां सा च माया न विद्यते ॥ ५८ ॥

dharmā ya iti jāyante jāyante te na tattvataḥ |  
janma māyopamaṃ teṣāṃ sā ca māyā na vidyate || 58 ||

यथा मायामयाद्बीजाज्जायते तन्मयोऽङ्कुरः ।  
नासौ नित्यो न चोच्छेदी तद्वद्धर्मेषु योजना ॥ ५९ ॥

yathā māyāmayādbījājjāyate tanmayo'ṅkuraḥ |  
nāsau nityo na cocchedī tadvaddharmeṣu yojanā || 59 ||

नाजेषु सर्वधर्मेषु शाश्वताशाश्वताभिधा ।  
यत्र वर्णा न वर्तन्ते विवेकस्तत्र नोच्यते ॥ ६० ॥

nājeṣu sarvadharmeṣu śāśvatāśāśvatābhidhā |  
yatra varṇā na vartante vivekastatra nocyate || 60 ||

यथा स्वप्ने द्वयाभासं चित्तं चलति मायया ।  
तथा जाग्रद्द्वयाभासं चित्तं चलति मायया ॥ ६१ ॥

yathā svapne dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā |  
tathā jāgraddvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā || 61 ||

अद्वयं च द्वयाभासं चित्तं स्वप्ने न संशयः ।  
अद्वयं च द्वयाभासं तथा जाग्रन्न संशयः ॥ ६२ ॥

advayaṃ ca dvayābhāsaṃ cittaṃ svapne na saṃśayaḥ |  
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgranna saṃśayaḥ || 62 ||

स्वप्नदृक्प्रचरन्स्वप्ने दिक्षु वै दशसु स्थितान् ।  
अण्डजान्स्वेदजान्वापि जीवान्पश्यति यान्सदा ॥ ६३ ॥

svapnadṛkpracaransvapne dikṣu vai daśasu sthitān |  
aṇḍajānsvedajānvāpi jīvānpaśyati yānsadā || 63 ||

स्वप्नदृक्चित्तदृश्यास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् ।  
तथा तद्दृश्यमेवेदं स्वप्नदृक्चित्तमिष्यते ॥ ६४ ॥

svapnadṛkcittadṛśyāste na vidyante tataḥ pṛthak |  
tathā taddṛśyamevedaṃ svapnadṛkcittamiṣyate || 64 ||

चरञ्जागरिते जाग्रद्दिक्षु वै दशसु स्थितान् ।  
अण्डजान्स्वेदजान्वापि जीवान्पश्यति यान्सदा ॥ ६५ ॥

carañjāgarite jāgraddikṣu vai daśasu sthitān |  
aṇḍajānsvedajānvāpi jīvānpaśyati yānsadā || 65 ||

जाग्रच्चित्तेक्षणीयास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् ।  
तथा तद्दृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिष्यते ॥ ६६ ॥

jāgraccittekṣaṇīyāste na vidyante tataḥ pṛthak |  
tathā taddṛśyamevedaṃ jāgrataścittamiṣyate || 66 ||

उभे ह्यन्योन्यदृश्ये ते किं तदस्तीति चोच्यते ।  
लक्षणाशून्यमुभयं तन्मते नैव गृह्यते ॥ ६७ ॥

ubhe hyanyonyadṛśye te kiṃ tadastīti cocyate |  
lakṣaṇāśūnyamubhayaṃ tanmate naiva gṛhyate || 67 ||

यथा स्वप्नमयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च ।  
तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥ ६८ ॥

yathā svapnamayo jīvo jāyate mriyate'pi ca |  
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 68 ||

यथा मायामयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च ।  
तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥ ६९ ॥

yathā māyāmayo jīvo jāyate mriyate'pi ca |  
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 69 ||

यथा निर्मितको जीवो जायते म्रियतेऽपि च ।  
तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥ ७० ॥

yathā nirmitako jīvo jāyate mriyate'pi ca |  
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 70 ||

न कश्चिज्जायते जीवः सम्भवोऽस्य न विद्यते ।  
एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किञ्चिन्न जायते ॥ ७१ ॥

na kaścijjāyate jīvaḥ sambhavo'sya na vidyate |  
etattaduttamaṃ satyaṃ yatra kiñcinna jāyate || 71 ||

चित्तस्पन्दितमेवेदं ग्राह्यग्राहकवद्द्वयम् ।  
चित्तं निर्विषयं नित्यमसङ्गं तेन कीर्तितम् ॥ ७२ ॥

cittaspanditamevedaṃ grāhyagrāhakavaddvayam |  
cittaṃ nirviṣayaṃ nityamasaṅgaṃ tena kīrtitam || 72 ||

योऽस्ति कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नास्त्यसौ ।  
परतन्त्राभिसंवृत्या स्यान्नास्ति परमार्थतः ॥ ७३ ॥

yo'sti kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāstyasau |  
paratantrābhisaṃvṛtyā syānnāsti paramārthataḥ || 73 ||

अजः कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नाप्यजः ।  
परतन्त्राभिनिष्पत्त्या संवृत्या जायते तु सः ॥ ७४ ॥

ajaḥ kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāpyajaḥ |  
paratantrābhiniṣpattyā saṃvṛtyā jāyate tu saḥ || 74 ||

अभूताभिनिवेशोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते ।  
द्वयाभावं स बुद्ध्वैव निर्निमित्तो न जायते ॥ ७५ ॥

abhūtābhiniveśo'sti dvayaṃ tatra na vidyate |  
dvayābhāvaṃ sa buddhvaiva nirnimitto na jāyate || 75 ||

यदा न लभते हेतूनुत्तमाधममध्यमान् ।  
तदा न जायते चित्तं हेत्वभावे फलं कुतः ॥ ७६ ॥

yadā na labhate hetūnuttamādhamamadhyamān |  
tadā na jāyate cittaṃ hetvabhāve phalaṃ kutaḥ || 76 ||

अनिमित्तस्य चित्तस्य यानुत्पत्तिः समाद्वया ।  
अजातस्यैव सर्वस्य चित्तदृश्यं हि तद्यतः ॥ ७७ ॥

animittasya cittasya yānutpattiḥ samādvayā |  
ajātasyaiva sarvasya cittadṛśyaṃ hi tadyataḥ || 77 ||

बुद्ध्वानिमित्ततां सत्यां हेतुं पृथगनाप्नुवन् ।  
वीतशोकं तथा काममभयं पदमश्नुते ॥ ७८ ॥

buddhvānimittatāṃ satyāṃ hetuṃ pṛthaganāpnuvan |  
vītaśokaṃ tathā kāmamabhayaṃ padamaśnute || 78 ||

अभूताभिनिवेशाद्धि सदृशे तत्प्रवर्तते ।  
वस्त्वभावं स बुद्ध्वैव निःसङ्गं विनिवर्तते ॥ ७९ ॥

abhūtābhiniveśāddhi sadṛśe tatpravartate |  
vastvabhāvaṃ sa buddhvaiva niḥsaṅgaṃ vinivartate || 79 ||

निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्चला हि तदा स्थितिः ।  
विषयः स हि बुद्धानां तत्साम्यमजमद्वयम् ॥ ८० ॥

nivṛttasyāpravṛttasya niścalā hi tadā sthitiḥ |  
viṣayaḥ sa hi buddhānāṃ tatsāmyamajamadvayam || 80 ||

अजमनिद्रमस्वप्नं प्रभातं भवति स्वयम् ।  
सकृद्विभातो ह्येवैष धर्मो धातुस्वभावतः ॥ ८१ ॥

ajamanidramasvapnaṃ prabhātaṃ bhavati svayam |  
sakṛdvibhāto hyevaiṣa dharmo dhātusvabhāvataḥ || 81 ||

सुखमाव्रियते नित्यं दुःखं विव्रियते सदा ।  
यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहेण भगवानसौ ॥ ८२ ॥

sukhamāvriyate nityaṃ duḥkhaṃ vivriyate sadā |  
yasya kasya ca dharmasya graheṇa bhagavānasau || 82 ||

अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति नास्ति नास्तीति वा पुनः ।  
चलस्थिरोभयाभावैरावृणोत्येव बालिशः ॥ ८३ ॥

asti nāstyasti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ |  
calasthirobhayābhāvairāvṛṇotyeva bāliśaḥ || 83 ||

कोट्यश्चतस्र एतास्तु ग्रहैर्यासां सदावृतः ।  
भगवानाभिरस्पृष्टो येन दृष्टः स सर्वदृक् ॥ ८४ ॥

koṭyaścatasra etāstu grahairyāsāṃ sadāvṛtaḥ |  
bhagavānābhiraspṛṣṭo yena dṛṣṭaḥ sa sarvadṛk || 84 ||

प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्स्नां ब्राह्मण्यं पदमद्वयम् ।  
अनापन्नादिमध्यान्तं किमतः परमीहते ॥ ८५ ॥

prāpya sarvajñatāṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇyaṃ padamadvayam |  
anāpannādimadhyāntaṃ kimataḥ paramīhate || 85 ||

विप्राणां विनयो ह्येष शमः प्राकृत उच्यते ।  
दमः प्रकृतिदान्तत्वादेवं विद्वाञ्शमं व्रजेत् ॥ ८६ ॥

viprāṇāṃ vinayo hyeṣa śamaḥ prākṛta ucyate |  
damaḥ prakṛtidāntatvādevaṃ vidvāñśamaṃ vrajet || 86 ||

सवस्तु सोपलम्भं च द्वयं लौकिकमिष्यते ।  
अवस्तु सोपलम्भं च शुद्धं लौकिकमिष्यते ॥ ८७ ॥

savastu sopalambhaṃ ca dvayaṃ laukikamiṣyate |  
avastu sopalambhaṃ ca śuddhaṃ laukikamiṣyate || 87 ||

अवस्त्वनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् ।  
ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धैः प्रकीर्तितम् ॥ ८८ ॥

avastvanupalambhaṃ ca lokottaramiti smṛtam |  
jñānaṃ jñeyaṃ ca vijñeyaṃ sadā buddhaiḥ prakīrtitam || 88 ||

ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये क्रमेण विदिते स्वयम् ।  
सर्वज्ञता हि सर्वत्र भवतीह महाधियः ॥ ८९ ॥

jñāne ca trividhe jñeye krameṇa vidite svayam |  
sarvajñatā hi sarvatra bhavatīha mahādhiyaḥ || 89 ||

हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयाणतः ।  
तेषामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भस्त्रिषु स्मृतः ॥ ९० ॥

heyajñeyāpyapākyāni vijñeyānyagrayāṇataḥ |  
teṣāmanyatra vijñeyādupalambhastriṣu smṛtaḥ || 90 ||

प्रकृत्याकाशवज्ज्ञेयाः सर्वे धर्मा अनादयः ।  
विद्यते न हि नानात्वं तेषां क्वचन किञ्चन ॥ ९१ ॥

prakṛtyākāśavajjñeyāḥ sarve dharmā anādayaḥ |  
vidyate na hi nānātvaṃ teṣāṃ kvacana kiñcana || 91 ||

आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव सर्वे धर्माः सुनिश्चिताः ।  
यस्यैवं भवति क्षान्तिः सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ ९२ ॥

ādibuddhāḥ prakṛtyaiva sarve dharmāḥ suniścitāḥ |  
yasyaivaṃ bhavati kṣāntiḥ so'mṛtatvāya kalpate || 92 ||

आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव सुनिर्वृताः ।  
सर्वे धर्माः समाभिन्ना अजं साम्यं विशारदम् ॥ ९३ ॥

ādiśāntā hyanutpannāḥ prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ |  
sarve dharmāḥ samābhinnā ajaṃ sāmyaṃ viśāradam || 93 ||

वैशारद्यं तु वै नास्ति भेदे विचरतां सदा ।  
भेदनिम्नाः पृथग्वादास्तस्मात्ते कृपणाः स्मृताः ॥ ९४ ॥

vaiśāradyaṃ tu vai nāsti bhede vicaratāṃ sadā |  
bhedanimnāḥ pṛthagvādāstasmātte kṛpaṇāḥ smṛtāḥ || 94 ||

अजे साम्ये तु ये केचिद्भविष्यन्ति सुनिश्चिताः ।  
ते हि लोके महाज्ञानास्तच्च लोको न गाहते ॥ ९५ ॥

aje sāmye tu ye kecidbhaviṣyanti suniścitāḥ |  
te hi loke mahājñānāstacca loko na gāhate || 95 ||

अजेष्वजमसङ्क्रान्तं धर्मेषु ज्ञानमिष्यते ।  
यतो न क्रमते ज्ञानमसङ्गं तेन कीर्तितम् ॥ ९६ ॥

ajeṣvajamasaṅkrāntaṃ dharmeṣu jñānamiṣyate |  
yato na kramate jñānamasaṅgaṃ tena kīrtitam || 96 ||

अणुमात्रेऽपि वैधर्म्ये जायमानेऽविपश्चितः ।  
असङ्गता सदा नास्ति किमुतावरणच्युतिः ॥ ९७ ॥

aṇumātre'pi vaidharmye jāyamāne'vipaścitaḥ |  
asaṅgatā sadā nāsti kimutāvaraṇacyutiḥ || 97 ||

अलब्धावरणाः सर्वे धर्माः प्रकृतिनिर्मलाः ।  
आदौ बुद्धास्तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः ॥ ९८ ॥

alabdhāvaraṇāḥ sarve dharmāḥ prakṛtinirmalāḥ |  
ādau buddhāstathā muktā budhyanta iti nāyakāḥ || 98 ||

क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तायिनः ।  
सर्वे धर्मास्तथा ज्ञानं नैतद्बुद्धेन भाषितम् ॥ ९९ ॥

kramate na hi buddhasya jñānaṃ dharmeṣu tāyinaḥ |  
sarve dharmāstathā jñānaṃ naitadbuddhena bhāṣitam || 99 ||

दुर्दर्शमतिगम्भीरमजं साम्यं विशारदम् ।  
बुद्ध्वा पदमनानात्वं नमस्कुर्मो यथाबलम् ॥ १०० ॥

durdarśamatigambhīramajaṃ sāmyaṃ viśāradam |  
buddhvā padamanānātvaṃ namaskurmo yathābalam || 100 ||

इति अलातशान्तिप्रकरणम् सम्पूर्णम् ॥

iti alātaśāntiprakaraṇam sampūrṇam ||