चतुर्थोऽध्यायः

य एकोऽवर्णो बहुधा शक्तियोगाद्  
वरणाननेकान् निहितार्थो दधाति ।  
विचैति चान्ते विश्वमादौ च देवः  
स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ १ ॥

ya eko'varṇo bahudhā śaktiyogād  
varaṇānanekān nihitārtho dadhāti |  
vicaiti cānte viśvamādau ca devaḥ  
sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu || 1 ||

तदेवाग्निस्तदादित्य -  
स्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः ।  
तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म  
तदापस्तत् प्रजापतिः ॥ २ ॥

tadevāgnistadāditya -  
stadvāyustadu candramāḥ |  
tadeva śukraṃ tad brahma  
tadāpastat prajāpatiḥ || 2 ||

त्वं स्त्री पुमानसि  
त्वं कुमार उत वा कुमारी ।  
त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि  
त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ ३ ॥

tvaṃ strī pumānasi  
tvaṃ kumāra uta vā kumārī |  
tvaṃ jīrṇo daṇḍena vañcasi  
tvaṃ jāto bhavasi viśvatomukhaḥ || 3 ||

नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्ष -  
स्तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः ।  
अनादिमत् त्वं विभुत्वेन वर्तसे  
यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४ ॥

nīlaḥ pataṅgo harito lohitākṣa -  
staḍidgarbha ṛtavaḥ samudrāḥ |  
anādimat tvaṃ vibhutvena vartase  
yato jātāni bhuvanāni viśvā || 4 ||

अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां  
बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः ।  
अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते  
जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ५ ॥

ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ  
bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ |  
ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete  
jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ || 5 ||

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया  
समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।  
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यन -  
श्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ ६ ॥

dvā suparṇā sayujā sakhāyā  
samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte |  
tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyana -  
śnannanyo abhicākaśīti || 6 ||

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ -  
नीशया शोचति मुह्यमानः ।  
जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य  
महिमानमिति वीतशोकः ॥ ७ ॥

samāne vṛkṣe puruṣo nimagno' -  
nīśayā śocati muhyamānaḥ |  
juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya  
mahimānamiti vītaśokaḥ || 7 ||

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्  
यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः ।  
यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति  
य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ ८ ॥

ṛco akṣare parame vyoman  
yasmindevā adhi viśve niṣeduḥ |  
yastaṃ na veda kimṛcā kariṣyati  
ya ittadvidusta ime samāsate || 8 ||

छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो व्रतानि  
भूतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति ।  
अस्मान् मायी सृजते विश्वमेत -  
त्तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः ॥ ९ ॥

chandāṃsi yajñāḥ kratavo vratāni  
bhūtaṃ bhavyaṃ yacca vedā vadanti |  
asmān māyī sṛjate viśvameta -  
ttasmiṃścānyo māyayā sanniruddhaḥ || 9 ||

मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं च महेश्वरम् ।  
तस्यवयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ १० ॥

māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ ca maheśvaram |  
tasyavayavabhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat || 10 ||

यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको  
यस्मिन्निद । म् सं च विचैति सर्वम् ।  
तमीशानं वरदं देवमीड्यं  
निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ ११ ॥

yo yoniṃ yonimadhitiṣṭhatyeko  
yasminnida | m saṃ ca vicaiti sarvam |  
tamīśānaṃ varadaṃ devamīḍyaṃ  
nicāyyemāṃ śāntimatyantameti || 11 ||

यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च  
विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः ।  
हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं  
स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ १२ ॥

yo devānāṃ prabhavaścodbhavaśca  
viśvādhipo rudro maharṣiḥ |  
hiraṇyagarbhaṃ paśyata jāyamānaṃ  
sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu || 12 ||

यो देवानामधिपो  
यस्मिन्ल्लोका अधिश्रिताः ।  
य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः  
कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ १३ ॥

yo devānāmadhipo  
yasminllokā adhiśritāḥ |  
ya īśe asya dvipadaścatuṣpadaḥ  
kasmai devāya haviṣā vidhema || 13 ||

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये  
विश्वस्य स्रष्ठारमनेकरूपम् ।  
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं  
ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १४ ॥

sūkṣmātisūkṣmaṃ kalilasya madhye  
viśvasya sraṣṭhāramanekarūpam |  
viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāraṃ  
jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti || 14 ||

स एव काले भुवनस्य गोप्ता  
विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः ।  
यस्मिन् युक्ता ब्रह्मर्षयो देवताश्च  
तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांश्छिनत्ति ॥ १५ ॥

sa eva kāle bhuvanasya goptā  
viśvādhipaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ |  
yasmin yuktā brahmarṣayo devatāśca  
tamevaṃ jñātvā mṛtyupāśāṃśchinatti || 15 ||

घृतात् परं मण्डमिवातिसूक्ष्मं  
ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् ।  
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं  
ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १६ ॥

ghṛtāt paraṃ maṇḍamivātisūkṣmaṃ  
jñātvā śivaṃ sarvabhūteṣu gūḍham |  
viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāraṃ  
jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ || 16 ||

एष देवो विश्वकर्मा महात्मा  
सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।  
हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो  
य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १७ ॥

eṣa devo viśvakarmā mahātmā  
sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ |  
hṛdā manīṣā manasābhiklṛpto  
ya etad viduramṛtāste bhavanti || 17 ||

यदाऽतमस्तान्न दिवा न रात्रिः  
न सन्नचासच्छिव एव केवलः ।  
तदक्षरं तत् सवितुर्वरेण्यं  
प्रज्ञा च तस्मात् प्रसृता पुराणी ॥ १८ ॥

yadā'tamastānna divā na rātriḥ  
na sannacāsacchiva eva kevalaḥ |  
tadakṣaraṃ tat saviturvareṇyaṃ  
prajñā ca tasmāt prasṛtā purāṇī || 18 ||

नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं  
न मध्ये न परिजग्रभत् ।  
न तस्य प्रतिमा अस्ति  
यस्य नाम महद् यशः ॥ १९ ॥

nainamūrdhvaṃ na tiryañcaṃ  
na madhye na parijagrabhat |  
na tasya pratimā asti  
yasya nāma mahad yaśaḥ || 19 ||

न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य  
न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।  
हृदा हृदिस्थं मनसा य एन -  
मेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २० ॥

na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya  
na cakṣuṣā paśyati kaścanainam |  
hṛdā hṛdisthaṃ manasā ya ena -  
mevaṃ viduramṛtāste bhavanti || 20 ||

अजात इत्येवं कश्चिद्भीरुः प्रपद्यते ।  
रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम् ॥ २१ ॥

ajāta ityevaṃ kaścidbhīruḥ prapadyate |  
rudra yatte dakṣiṇaṃ mukhaṃ tena māṃ pāhi nityam || 21 ||

मा नस्तोके तनये मा न आयुषि  
मा नो गोषु मा न अश्वेषु रीरिषः ।  
वीरान् मा नो रुद्र भामितो  
वधीर्हविष्मन्तः सदामित् त्वा हवामहे ॥ २२ ॥

mā nastoke tanaye mā na āyuṣi  
mā no goṣu mā na aśveṣu rīriṣaḥ |  
vīrān mā no rudra bhāmito  
vadhīrhaviṣmantaḥ sadāmit tvā havāmahe || 22 ||