वासुदेवेन्द्रयोगीन्द्रं नत्वा ज्ञानप्रदं गुरुम् ।
मुमुक्षूणां हितार्थाय तत्त्वबोधोऽभिधीयते ॥

vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodho'bhidhīyate ||

साधनचतुष्टयसम्पन्नाधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं तत्त्वविवेकप्रकारं वक्ष्यामः ।

sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |

साधनचतुष्टयं किम्?
नित्यानित्यवस्तुविवेकः । इहामुत्रार्थफलभोगविरागः । शमादिषट्कसम्पत्तिः । मुमुक्षुत्वं चेति ।

sādhanacatuṣṭayaṃ kim?
nityānityavastuvivekaḥ | ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ | śamādiṣaṭkasampattiḥ | mumukṣutvaṃ ceti |

नित्यानित्यवस्तुविवेकः कः?
नित्यवस्त्वेकं ब्रह्म तद्व्यतिरिक्तं सर्वमनित्यम् । अयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।

nityānityavastuvivekaḥ kaḥ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam | ayameva nityānityavastuvivekaḥ |

विरागः कः?
इहस्वर्गभोगेषु इच्छाराहित्यम् ।

virāgaḥ kaḥ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |

शमादिसाधनसम्पत्तिः का?
शमो दम उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं च इति ।

śamādisādhanasampattiḥ kā?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |

शमः कः?
मनोनिग्रहः ।

śamaḥ kaḥ?
manonigrahaḥ |

दमः कः?
चक्षुरादिबाह्येन्द्रियनिग्रहः ।

damaḥ kaḥ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |

उपरमः कः?
स्वधर्मानुष्ठानमेव ।

uparamaḥ kaḥ?
svadharmānuṣṭhānameva |

तितिक्षा का?
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुत्वम् ।

titikṣā kā?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |

श्रद्धा कीदृशी?
गुरुवेदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा ।

śraddhā kīdṛśī?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |

समाधानं किम्?
चित्तैकाग्रता ।

samādhānaṃ kim?
cittaikāgratā |

मुमुक्षुत्वं किम्?
मोक्षो मे भूयाद् इति इच्छा ।

mumukṣutvaṃ kim?
mokṣo me bhūyād iti icchā |

एतत् साधनचतुष्टयम् । ततस्तत्त्वविवेकस्याधिकारिणो भवन्ति ।

etat sādhanacatuṣṭayam | tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |

तत्त्वविवेकः कः?
आत्मा सत्यं तदन्यत् सर्वं मिथ्येति ।

tattvavivekaḥ kaḥ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |

आत्मा कः?
स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्व्यतिरिक्तः पञ्चकोशातीतः सन् अवस्थात्रयसाक्षी सच्चिदानन्दस्वरूपः सन् यस्तिष्ठति स आत्मा ।

ātmā kaḥ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san yastiṣṭhati sa ātmā |

स्थूलशरीरं किम्?
पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरम् अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति षड्विकारवदेतत्स्थूलशरीरम् ।

sthūlaśarīraṃ kim?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |

सूक्ष्मशरीरं किम्?
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं  सत्कर्मजन्यं सुखदुःखादिभोगसाधनं पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि पञ्चप्राणादयः मनश्चैकं बुद्धिश्चैका एवं सप्तदशकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ।

sūkṣmaśarīraṃ kim?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ  satkarmajanyaṃ sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ manaścaikaṃ buddhiścaikā evaṃ saptadaśakalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |

कारणशरीरं किम्?
अनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य  कारणमात्रं सत्स्वरूपाज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् ।

kāraṇaśarīraṃ kim?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya  kāraṇamātraṃ satsvarūpājñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |

श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणम् इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।
श्रोत्रस्य दिग्देवता । त्वचो वायुः । चक्षुषः सूर्यः । रसनाया वरुणः । घ्राणस्य अश्विनौ । इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।

śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇam iti pañca jñānendriyāṇi |
śrotrasya digdevatā | tvaco vāyuḥ | cakṣuṣaḥ sūryaḥ | rasanāyā varuṇaḥ | ghrāṇasya aśvinau | iti jñānendriyadevatāḥ |

श्रोत्रस्य विषयः शब्दग्रहणम् । त्वचो विषयः स्पर्शग्रहणम् । चक्षुषो विषयः रूपग्रहणम् ।
रसनाया विषयः रसग्रहणम् । घ्राणस्य विषयः गन्धग्रहणम् इति ।

śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam | tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam | cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam | ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇam iti |

वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।
वाचो देवता वह्निः । हस्तयोरिन्द्रः । पादयोर्विष्णुः । पायोर्मृत्युः । उपस्थस्य प्रजापतिः । इति कर्मेन्द्रियदेवताः ।

vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
vāco devatā vahniḥ | hastayorindraḥ | pādayorviṣṇuḥ | pāyormṛtyuḥ | upasthasya prajāpatiḥ | iti karmendriyadevatāḥ |

वाचो विषयः भाषणम् । पाण्योर्विषयः वस्तुग्रहणम् । पादयोर्विषयः गमनम् । पायोर्विषयः मलत्यागः । उपस्थस्य विषयः आनन्द इति ।

vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam | pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam | pādayorviṣayaḥ gamanam | pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ | upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |

अवस्थात्रयं किम्?
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः ।

avasthātrayaṃ kim?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |

जाग्रदवस्था का?
श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दादिविषयैश्च ज्ञायते इति यत् सा जाग्रदवस्था ।
स्थूल शरीराभिमानी आत्मा विश्व इत्युच्यते ।

jāgradavasthā kā?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat sā jāgradavasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |

स्वप्नावस्था केति चेत्?
जाग्रदवस्थायां यद्दृष्टं यद् श्रुतम् तज्जनितवासनया निद्रासमये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा स्वप्नावस्था ।
सूक्ष्मशरीराभिमानी आत्मा तैजस इत्युच्यते ।

svapnāvasthā keti cet?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |

अतः सुषुप्त्यवस्था का?
अहं किमपि न जानामि सुखेन मया  निद्राऽनुभूयत इति सुषुप्त्यवस्था ।
कारणशरीराभिमानी आत्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ।

ataḥ suṣuptyavasthā kā?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā  nidrā'nubhūyata iti suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |

पञ्च कोशाः के?
अन्नमयः प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयश्चेति ।

pañca kośāḥ ke?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |

अन्नमयः कः?
अन्नरसेनैव भूत्वा अन्नरसेनैव वृद्धिं  प्राप्य अन्नरूपपृथिव्यां यद्विलीयते तदन्नमयः कोशः  स्थूलशरीरम् ।

annamayaḥ kaḥ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ  prāpya annarūpapṛthivyāṃ yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ  sthūlaśarīram |

प्राणमयः कः?
प्राणाद्याः पञ्चवायवः वागादीन्द्रियपञ्चकं प्राणमयः कोशः ।

prāṇamayaḥ kaḥ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |

मनोमयः कोशः कः?
मनश्च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति  स मनोमयः कोशः ।

manomayaḥ kośaḥ kaḥ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati  sa manomayaḥ kośaḥ |

विज्ञानमयः कः?
बुद्धिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः ।

vijñānamayaḥ kaḥ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ |

आनन्दमयः कः?
एवमेव कारणशरीरभूताविद्यास्थमलिनसत्त्वं प्रियादिवृत्तिसहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।
एतत्कोशपञ्चकम् ।

ānandamayaḥ kaḥ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
etatkośapañcakam |

मदीयं शरीरं मदीयाः प्राणाः मदीयं  मनश्च मदीया बुद्धिर्मदीयं अज्ञानमिति स्वेनैव  ज्ञायते तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटककुण्डल  गृहादिकं तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं  कटककुण्डलगृहादिकं स्वस्मद्भिन्नं तथा पञ्चकोशादिकं स्वस्मद्भिन्नं मदीयत्वेन ज्ञातमात्मा न भवति ॥

madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ  manaśca madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva  jñāyate tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala  gṛhādikaṃ tadyathā madīyatvena jñātaṃ  kaṭakakuṇḍalagṛhādikaṃ svasmadbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmadbhinnaṃ madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||

आत्मा तर्हि कः?
सच्चिदानन्दस्वरूपः ।

ātmā tarhi kaḥ?
saccidānandasvarūpaḥ |

सत्किम्?
कालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।

satkim?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |

चित्किम्?
ज्ञानस्वरूपः ।

citkim?
jñānasvarūpaḥ |

आनन्दः कः?
सुखस्वरूपः ।

ānandaḥ kaḥ?
sukhasvarūpaḥ |

एवं सच्चिदानन्दस्वरूपं स्वात्मानं  विजानीयात् ।

evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ  vijānīyāt |

अथ चतुर्विंशतितत्त्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः ।

atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |

ब्रह्माश्रया सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका माया अस्ति ।

brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |

ततः आकाशः सम्भूतः । आकाशाद् वायुः । वायोस्तेजः । तेजस आपः । अद्भ्यः पृथिवी ।

tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ | ākāśād vāyuḥ | vāyostejaḥ | tejasa āpaḥ | adbhyaḥ pṛthivī |

एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये आकाशस्य सात्विकांशात् श्रोत्रेन्द्रियं  सम्भूतम् ।
वायोः सात्विकांशात् त्वगिन्द्रियं सम्भूतम् ।
अग्नेः सात्विकांशात् चक्षुरिन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य सात्विकांशात् रसनेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्याः सात्विकांशात् घ्राणेन्द्रियं  सम्भूतम् ।

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ  sambhūtam |
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ  sambhūtam |

एतेषां पञ्चतत्त्वानां समष्टिसात्विकांशात् मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तान्तःकरणानि सम्भूतानि ।
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः । निश्चयात्मिका बुद्धिः । अहंकर्ता अहंकारः । चिन्तनकर्तृ चित्तम् ।

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ | niścayātmikā buddhiḥ | ahaṃkartā ahaṃkāraḥ | cintanakartṛ cittam |

मनसो देवता चन्द्रमाः । बुद्धेर्ब्रह्मा । अहंकारस्य रुद्रः । चित्तस्य वासुदेवः ।

manaso devatā candramāḥ | buddherbrahmā | ahaṃkārasya rudraḥ | cittasya vāsudevaḥ |

एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये आकाशस्य राजसांशात् वागिन्द्रियं सम्भूतम् । वायोः राजसांशात् पाणीन्द्रियं सम्भूतम् । वन्हे राजसांशात् पादेन्द्रियं सम्भूतम् । जलस्य राजसांशात् उपस्थेन्द्रियं सम्भूतम् । पृथिव्या राजसांशात् गुदेन्द्रियं सम्भूतम् । एतेषां समष्टिराजसांशात् पञ्चप्राणाः सम्भूताः ।

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam | vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam | vanhe rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam | jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam | pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam | eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |

एतेषां पञ्चतत्त्वानां तामसांशात् पञ्चीकृतपञ्चतत्त्वानि भवन्ति । पञ्चीकरणं कथम् इति चेत् ।

एतेषां पञ्चमहाभूतानां तामसांशस्वरूपम् एकमेकं भूतं द्विधा विभज्य एकमेकमर्धं पृथक् तूष्णीं व्यवस्थाप्य अपरमपरमर्धं चतुर्धां विभज्य स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजनं कार्यम् ।  तदा पञ्चीकरणं भवति ।

एतेभ्यः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूलशरीरं भवति ।

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti | pañcīkaraṇaṃ katham iti cet |

eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |  tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |

etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |

एवं पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं सम्भूतम् ।

evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |

स्थूलशरीराभिमानी जीवनामकं ब्रह्मप्रतिबिम्बं भवति । स एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।

अविद्योपाधिः सन् आत्मा जीव इत्युच्यते ।

sthūlaśarīrābhimānī jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati | sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |

avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |

मायोपाधिः सन् ईश्वर इत्युच्यते । एवं उपाधिभेदात् जीवेश्वरभेददृष्टिः यावत्पर्यन्तं तिष्ठति तावत्पर्यन्तं जन्ममरणादिरूपसंसारो न निवर्तते । तस्मात्कारणान्न जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ।

māyopādhiḥ san īśvara ityucyate | evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate | tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |

ननु साहंकारस्य किंचिदज्ञस्य जीवस्य निरहंकारस्य सर्वज्ञस्य ईश्वरस्य तत्त्वमसीति महावाक्यात् कथमभेदबुद्धिः स्यादुभयोः विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् । इति चेन्न ।

nanu sāhaṃkārasya kiṃcidajñasya jīvasya nirahaṃkārasya sarvajñasya īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ viruddhadharmākrāntatvāt | iti cenna |

स्थूलसूक्ष्मशरीराभिमानी त्वंपदवाच्यार्थः । उपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदशासंपन्नं शुद्धं चैतन्यं त्वंपदलक्ष्यार्थः ।

एवं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः । उपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः ।

एवं च जीवेश्वरयो चैतन्यरूपेणाभेदे बाधकाभावः ।

sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvaṃpadavācyārthaḥ | upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsaṃpannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ tvaṃpadalakṣyārthaḥ |

evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ | upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |

evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇābhede bādhakābhāvaḥ |

एवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि भूतेषु येषां ब्रह्मबुद्धिरुत्पन्ना ते जीवन्मुक्ताः इत्यर्थः ।

evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi bhūteṣu yeṣāṃ brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |

ननु जीवन्मुक्तः कः?
यथा देहोऽहं पुरुषोऽहं ब्राह्मणोऽहं शूद्रोऽहमस्मीति दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणः न शूद्रः न पुरुषः किन्तु असंगः सच्चिदानन्दस्वरूपः  प्रकाशरूपः सर्वान्तर्यामी चिदाकाशरूपोऽस्मीति दृढनिश्चय रूपोऽपरोक्षज्ञानवान् जीवन्मुक्तः ॥

nanu jīvanmuktaḥ kaḥ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ kintu asaṃgaḥ saccidānandasvarūpaḥ  prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||

ब्रह्मैवाहमस्मीत्यपरोक्षज्ञानेन निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तः स्यात् ।

brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ syāt |

कर्माणि कतिविधानि सन्तीति चेत् आगामिसञ्चितप्रारब्धभेदेन त्रिविधानि सन्ति ।

karmāṇi katividhāni santīti cet āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |

ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं ज्ञानिदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म यदस्ति तदागामीत्यभिधीयते ।

jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |

सञ्चितं कर्म किम्?
अनन्तकोटिजन्मनां बीजभूतं सत् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं तिष्ठति तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।

sañcitaṃ karma kim?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |

प्रारब्धं कर्म किमिति चेत् । इदं शरीरमुत्पाद्य इह लोके एवं सुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म तत्प्रारब्धं भोगेन नष्टं भवति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ।

prārabdhaṃ karma kimiti cet | idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma tatprārabdhaṃ bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |

सञ्चितं कर्म ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति ।

sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |

आगामि कर्म अपि ज्ञानेन नश्यति किंच आगामि कर्मणां नलिनीदलगतजलवत् ज्ञानिनां सम्बन्धो नास्ति ।

āgāmi karma api jñānena naśyati kiṃca āgāmi karmaṇāṃ nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |

किंच ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति भजन्ति अर्चयन्ति तान्प्रति ज्ञानिकृतं आगामि पुण्यं गच्छति ।
ये ज्ञानिनं निन्दन्ति द्विषन्ति दुःखप्रदानं कुर्वन्ति तान्प्रति ज्ञानिकृतं सर्वमागामि क्रियमाणं यदवाच्यं कर्म पापात्मकं तद्गच्छति । तथा च श्रुति: “सुहृदः पुण्यकृत्यां द्विषन्लः पापकृत्यां गृहणन्तीति” ।

kiṃca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma pāpātmakaṃ tadgacchati | tathā ca śruti: “suhṛdaḥ puṇyakṛtyāṃ dviṣanlaḥ pāpakṛtyāṃ gṛhaṇantīti” |

तथा चात्मवित्संसारं तीर्त्वा ब्रह्मानन्दमिहैव प्राप्नोति । “तरति शोकमात्मवित्” इति श्रुतेः ।  तनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहेऽथ वा । ज्ञानसंप्राप्तिसमये मुक्तोऽसौ विगताशयः । इति स्मृतेश्च ।

tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti | “tarati śokamātmavit” iti śruteḥ |  tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā | jñānasaṃprāptisamaye mukto'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |

इति तत्त्वबोधप्रकरणं समाप्तम् ।

iti tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |