चतुर्थः खण्डः

पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति ।
यदेतद्रेतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः
सम्भूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यथा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति
तदस्य प्रथमं जन्म ॥ १ ॥

puruṣe ha vā ayamādito garbho bhavati |
yadetadretastadetatsarvebhyo'ṅgebhyastejaḥ
sambhūtamātmanyevātmānaṃ bibharti tadyathā striyāṃ siñcatyathainajjanayati
tadasya prathamaṃ janma || 1 ||

तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति
सास्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति ॥ २ ॥

tatstriyā ātmabhūyaṃ gacchati yathā svamaṅgaṃ tathā | tasmādenāṃ na hinasti
sāsyaitamātmānamatra gataṃ bhāvayati || 2 ||

सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं स्त्री गर्भं बिभर्ति सोऽग्र एव कुमारं
जन्मनोऽग्रेऽधि भावयति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधि
भावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषां लोकानां
सन्तत्या एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥ ३ ॥

sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati taṃ strī garbhaṃ bibharti so'gra eva kumāraṃ
janmano'gre'dhi bhāvayati | sa yatkumāraṃ janmano'gre'dhi
bhāvayatyātmānameva tadbhāvayatyeṣāṃ lokānāṃ
santatyā evaṃ santatā hīme lokāstadasya dvitīyaṃ janma || 3 ||

सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायमितर आत्मा
कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य
तृतीयं जन्म ॥ ४ ॥

so'syāyamātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ pratidhīyate | athāsyāyamitara ātmā
kṛtakṛtyo vayogataḥ praiti sa itaḥ prayanneva punarjāyate tadasya
tṛtīyaṃ janma || 4 ||

तदुक्तमृषिणा । गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा । शतं
मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव
एवमुवाच ॥ ५ ॥

taduktamṛṣiṇā | garbhe nu sannanveṣāmavedamahaṃ devānāṃ janimāni viśvā | śataṃ
mā pura āyasīrarakṣannadhaḥ śyeno javasā niradīyamiti garbha evaitacchayāno vāmadeva
evamuvāca || 5 ||

स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके
सर्वान्कामानाप्त्वामृतः समभवत्समभवत् ॥ ६ ॥

sa evaṃ vidvānasmāccharīrabhedādūrdhva utkramyāmuṣminsvarge loke
sarvānkāmānāptvāmṛtaḥ samabhavatsamabhavat || 6 ||

इति चतुर्थः
खण्डः ॥

इति चतुर्थखण्डभाष्यम् ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ ऐतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥

iti caturthaḥ
khaṇḍaḥ ||

iti caturthakhaṇḍabhāṣyam ||

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau aitareyopaniṣadbhāṣye dvitīyo'dhyāyaḥ ||