तृतीया वल्ली

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।  तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।  तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ १ ॥

ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ |  tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |  tasmim̐llokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana | etadvai tat || 1 ||

यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।  
महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥

yadidaṃ kiñca jagatsarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam |  
mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti || 2 ||

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।  
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥

bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ |  
bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ || 3 ||

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्शरीरस्य विस्रसः ।  
ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥

iha cedaśakadboddhuṃ prākśarīrasya visrasaḥ |  
tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate || 4 ||

यथाऽदर्शे तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।  
यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके च्छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥

yathā'darśe tathātmani yathā svapne tathā pitṛloke |  
yathā'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke cchāyātapayoriva brahmaloke || 5 ||

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।  
पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat |  
pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati || 6 ||

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।  
सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥

indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam |  
sattvādadhi mahānātmā mahato'vyaktamuttamam || 7 ||

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।  
यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८ ॥

avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako'liṅga eva ca |  
yaṃ jñātvā mucyate janturamṛtatvaṃ ca gacchati || 8 ||

न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।  
हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥

na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam |  
hṛdā manīṣā manasā'bhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti || 9 ||

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।  
बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥

yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha |  
buddhiśca na viceṣṭati tāmāhuḥ paramāṃ gatim || 10 ||

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।  
अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥

tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām |  
apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau || 11 ||

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।  
अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā |  
astīti bruvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate || 12 ||

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।  
अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥

astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ |  
astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati || 13 ||

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।  
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ |  
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute || 14 ||

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।  
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ १५ ॥

yadā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ |  
atha martyo'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam || 15 ||

शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।  
तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥

śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā |  
tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti || 16 ||

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।  तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १७ ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ | taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkāṃ dhairyeṇa |  taṃ vidyācchukramamṛtaṃ taṃ vidyācchukramamṛtamiti || 17 ||

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।  
ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥

mṛtyuproktāṃ naciketo'tha labdhvā vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam |  
brahma prāpto virajo'bhūdvimṛtyuranyo'pyevaṃ yo vidadhyātmameva || 18 ||

सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai | tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai || oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||