तृतीयः प्रश्नः

अथ हैनं कौसल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ भगवन्कुत एष प्राणो जायते
कथमायात्यस्मिञ्छरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं
प्रातिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बाह्यमभिधत्ते कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥

atha hainaṃ kausalyaścāśvalāyanaḥ papraccha bhagavankuta eṣa prāṇo jāyate
kathamāyātyasmiñcharīra ātmānaṃ vā pravibhajya kathaṃ
prātiṣṭhate kenotkramate kathaṃ bāhyamabhidhatte kathamadhyātmamiti || 1 ||

तस्मै स होवाचातिप्रश्नान्पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥
२ ॥

tasmai sa hovācātipraśnānpṛcchasi brahmiṣṭho'sīti tasmātte'haṃ bravīmi ||
2 ||

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे च्छायैतस्मिन्नेतदाततं
मनोकृतेनायात्यस्मिञ्छरीरे ॥ ३ ॥

ātmana eṣa prāṇo jāyate | yathaiṣā puruṣe cchāyaitasminnetadātataṃ
manokṛtenāyātyasmiñcharīre || 3 ||

यथा सम्राडेवाधिकृतान्विनियुङ्क्त
एतान्ग्रामानेतान्ग्रामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष
प्राण इतरान्प्राणान्पृथक्पृथगेव सन्निधत्ते ॥ ४ ॥

yathā samrāḍevādhikṛtānviniyuṅkta
etāngrāmānetāngrāmānadhitiṣṭhasvetyevamevaiṣa
prāṇa itarānprāṇānpṛthakpṛthageva sannidhatte || 4 ||

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्ठते
मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धुतमन्नं समं नयति तस्मादेताः
सप्तार्चिषो भवन्ति ॥ ५ ॥

pāyūpasthe'pānaṃ cakṣuḥśrotre mukhanāsikābhyāṃ prāṇaḥ svayaṃ prātiṣṭhate
madhye tu samānaḥ | eṣa hyetaddhutamannaṃ samaṃ nayati tasmādetāḥ
saptārciṣo bhavanti || 5 ||

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्या
द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि
भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥

hṛdi hyeṣa ātmā | atraitadekaśataṃ nāḍīnāṃ tāsāṃ śataṃ śatamekaikasyā
dvāsaptatirdvāsaptatiḥ pratiśākhānāḍīsahasrāṇi
bhavantyāsu vyānaścarati || 6 ||

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव
मनुष्यलोकम्  
॥ ७ ॥

athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ lokaṃ nayati pāpena pāpamubhābhyāmeva
manuṣyalokam  
|| 7 ||

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः ।
पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो
वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥

ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyenaṃ cākṣuṣaṃ prāṇamanugṛhṇānaḥ |
pṛthivyāṃ yā devatā saiṣā puruṣasyāpānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśaḥ sa samāno
vāyurvyānaḥ || 8 ||

तेजो ह वाव उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः
॥ ९ ॥

tejo ha vāva udānastasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ
|| 9 ||

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः । सहात्मना यथासङ्कल्पितं
लोकं नयति ॥ १० ॥

yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti prāṇastejasā yuktaḥ | sahātmanā yathāsaṅkalpitaṃ
lokaṃ nayati || 10 ||

य एवंविद्वान्प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ११ ॥

ya evaṃvidvānprāṇaṃ veda na hāsya prajā hīyate'mṛto bhavati tadeṣa ślokaḥ || 11 ||

उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा ।  
अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ १२ ॥

utpattimāyatiṃ sthānaṃ vibhutvaṃ caiva pañcadhā |  
adhyātmaṃ caiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute vijñāyāmṛtamaśnuta iti || 12 ||

इति तृतीयप्रश्नभाष्यम् ॥

iti tṛtīyapraśnabhāṣyam ||