चतुर्थः पादः

पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः ॥ १ ॥

puruṣārtho'taḥ śabdāditi bādarāyaṇaḥ || 1 ||

शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः ॥ २ ॥

śeṣatvātpuruṣārthavādo yathānyeṣviti jaiminiḥ || 2 ||

आचारदर्शनात् ॥ ३ ॥

ācāradarśanāt || 3 ||

तच्छ्रुतेः ॥ ४ ॥

tacchruteḥ || 4 ||

समन्वारम्भणात् ॥ ५ ॥

samanvārambhaṇāt || 5 ||

तद्वतो विधानात् ॥ ६ ॥

tadvato vidhānāt || 6 ||

नियमाच्च ॥ ७ ॥

niyamācca || 7 ||

अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥ ८ ॥

adhikopadeśāttu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt || 8 ||

तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९ ॥

tulyaṃ tu darśanam || 9 ||

असार्वत्रिकी ॥ १० ॥

asārvatrikī || 10 ||

विभागः शतवत् ॥ ११ ॥

vibhāgaḥ śatavat || 11 ||

अध्ययनमात्रवतः ॥ १२ ॥

adhyayanamātravataḥ || 12 ||

नाविशेषात् ॥ १३ ॥

nāviśeṣāt || 13 ||

स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥

stutaye'numatirvā || 14 ||

कामकारेण चैके ॥ १५ ॥

kāmakāreṇa caike || 15 ||

उपमर्दं च ॥ १६ ॥

upamardaṃ ca || 16 ||

ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि ॥ १७ ॥

ūrdhvaretaḥsu ca śabde hi || 17 ||

परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८ ॥

parāmarśaṃ jaiminiracodanā cāpavadati hi || 18 ||

अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥

anuṣṭheyaṃ bādarāyaṇaḥ sāmyaśruteḥ || 19 ||

विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥

vidhirvā dhāraṇavat || 20 ||

स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥

stutimātramupādānāditi cennāpūrvatvāt || 21 ||

भावशब्दाच्च ॥ २२ ॥

bhāvaśabdācca || 22 ||

पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २३ ॥

pāriplavārthā iti cenna viśeṣitatvāt || 23 ||

तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ॥ २४ ॥

tathā caikavākyatopabandhāt || 24 ||

अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २५ ॥

ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā || 25 ||

सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥

sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat || 26 ||

शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २७ ॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ २८ ॥

śamadamādyupetaḥ syāttathāpi tu tadvidhestadaṅgatayā teṣāmavaśyānuṣṭheyatvāt || 27 || sarvānnānumatiśca prāṇātyaye taddarśanāt || 28 ||

अबाधाच्च ॥ २९ ॥

abādhācca || 29 ||

अपि च स्मर्यते ॥ ३० ॥

api ca smaryate || 30 ||

शब्दश्चातोऽकामकारे ॥ ३१ ॥

śabdaścāto'kāmakāre || 31 ||

विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ॥ ३२ ॥

vihitatvāccāśramakarmāpi || 32 ||

सहकारित्वेन च ॥ ३३ ॥

sahakāritvena ca || 33 ||

सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४ ॥

sarvathāpi ta evobhayaliṅgāt || 34 ||

अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५ ॥

anabhibhavaṃ ca darśayati || 35 ||

अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः ॥ ३६ ॥

antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ || 36 ||

अपि च स्मर्यते ॥ ३७ ॥

api ca smaryate || 37 ||

विशेषानुग्रहश्च ॥ ३८ ॥

viśeṣānugrahaśca || 38 ||

अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च ॥ ३९ ॥

atastvitarajjyāyo liṅgācca || 39 ||

तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपाभावेभ्यः ॥ ४० ॥

tadbhūtasya tu nātadbhāvo jaiminerapi niyamātadrūpābhāvebhyaḥ || 40 ||

न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॥ ४१ ॥

na cādhikārikamapi patanānumānāttadayogāt || 41 ||

उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥ ४२ ॥

upapūrvamapi tveke bhāvamaśanavattaduktam || 42 ||

बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च ॥ ४३ ॥

bahistūbhayathāpi smṛterācārācca || 43 ||

स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ ४४ ॥

svāminaḥ phalaśruterityātreyaḥ || 44 ||

आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४५ ॥

ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikrīyate || 45 ||

श्रुतेश्च ॥ ४६ ॥

śruteśca || 46 ||

सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ४७ ॥

sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat || 47 ||

कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः ॥ ४८ ॥

kṛtsnabhāvāttu gṛhiṇopasaṃhāraḥ || 48 ||

मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॥ ४९ ॥

maunavaditareṣāmapyupadeśāt || 49 ||

अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ५० ॥

anāviṣkurvannanvayāt || 50 ||

ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॥ ५१ ॥

aihikamapyaprastutapratibandhe taddarśanāt || 51 ||

एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॥ ५२ ॥

evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ || 52 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya