सप्तदशोऽध्यायः

अर्जुन उवाच —

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य  
यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।  
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण  
सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १ ॥

arjuna uvāca —

ye śāstravidhimutsṛjya  
yajante śraddhayānvitāḥ |  
teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa  
sattvamāho rajastamaḥ || 1 ||

श्रीभगवानुवाच —

त्रिविधा भवति श्रद्धा  
देहिनां सा स्वभावजा ।  
सात्त्विकी राजसी चैव  
तामसी चेति तां शृणु ॥ २ ॥

śrībhagavānuvāca —

trividhā bhavati śraddhā  
dehināṃ sā svabhāvajā |  
sāttvikī rājasī caiva  
tāmasī ceti tāṃ śṛṇu || 2 ||

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य  
श्रद्धा भवति भारत ।  
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो  
यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ३ ॥

sattvānurūpā sarvasya  
śraddhā bhavati bhārata |  
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo  
yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ || 3 ||

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।  
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४ ॥

yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ |  
pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ || 4 ||

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।  
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ५ ॥

aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ |  
dambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ || 5 ||

कर्शयन्तः शरीरस्थं  
भूतग्राममचेतसः ।  
मां चैवान्तःशरीरस्थं  
तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६ ॥

karśayantaḥ śarīrasthaṃ  
bhūtagrāmamacetasaḥ |  
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ  
tānviddhyāsuraniścayān || 6 ||

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।  
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ७ ॥

āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ |  
yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu || 7 ||

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।  
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ ८ ॥

āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ |  
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ || 8 ||

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।  
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ९ ॥

kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ |  
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ || 9 ||

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।  
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥

yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat |  
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam || 10 ||

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।  
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ११ ॥

aphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate |  
yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ || 11 ||

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।  
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥

abhisandhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat |  
ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam || 12 ||

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।  
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥

vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam |  
śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate || 13 ||

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।  
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥

devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam |  
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate || 14 ||

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।  
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५ ॥

anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat |  
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate || 15 ||

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।  
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥

manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ |  
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate || 16 ||

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।  
अफलकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७ ॥

śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ |  
aphalakāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate || 17 ||

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।  
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥

satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat |  
kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam || 18 ||

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।  
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥

mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ |  
parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam || 19 ||

दातव्यमिति यद्दानं  
दीयतेऽनुपकारिणे ।  
देशे काले च पात्रे च  
तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥

dātavyamiti yaddānaṃ  
dīyate'nupakāriṇe |  
deśe kāle ca pātre ca  
taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam || 20 ||

यत्तु प्रत्युपकारार्थं  
फलमुद्दिश्य वा पुनः ।  
दीयते च परिक्लिष्टं  
तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥

yattu pratyupakārārthaṃ  
phalamuddiśya vā punaḥ |  
dīyate ca parikliṣṭaṃ  
taddānaṃ rājasaṃ smṛtam || 21 ||

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।  
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥

adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate |  
asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam || 22 ||

ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।  
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥

oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ |  
brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā || 23 ||

तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।  
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २४ ॥

tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ |  
pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām || 24 ||

तदित्यनभिसन्धाय  
फलं यज्ञतपःक्रियाः ।  
दानक्रियाश्च विविधाः  
क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥ २५ ॥

tadityanabhisandhāya  
phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ |  
dānakriyāśca vividhāḥ  
kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ || 25 ||

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।  
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥

sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate |  
praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate || 26 ||

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।  
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥

yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate |  
karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate || 27 ||

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।  
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ २८ ॥

aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |  
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha || 28 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये सप्तदशोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye saptadaśo'dhyāyaḥ ||