द्वितीयोऽध्यायः

सञ्जय उवाच —

तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।  
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ १ ॥

sañjaya uvāca —

taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |  
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ || 1 ||

श्रीभगवानुवाच —

कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।  
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २ ॥

śrībhagavānuvāca —

kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |  
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna || 2 ||

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।  
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ ३ ॥

klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |  
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa || 3 ||

अर्जुन उवाच —

कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।  
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ ४ ॥

arjuna uvāca —

kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |  
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana || 4 ||

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्षमपीह लोके ।  
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५ ॥

gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣamapīha loke |  
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogānrudhirapradigdhān || 5 ||

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।  
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥

na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |  
yāneva hatvā na jijīviṣāmaste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ || 6 ||

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।  
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ७ ॥

kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |  
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam || 7 ||

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।  
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८ ॥

na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |  
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam || 8 ||

सञ्जय उवाच —

एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।  
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ ९ ॥

sañjaya uvāca —

evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapaḥ |  
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha || 9 ||

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।  
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १० ॥

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |  
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ || 10 ||

श्रीभगवानुवाच —

अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।  
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ ११ ॥

śrībhagavānuvāca —

aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |  
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ || 11 ||

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।  
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ १२ ॥

na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |  
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param || 12 ||

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।  
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥

dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |  
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati || 13 ||

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।  
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |  
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata || 14 ||

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।  
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ॥

yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |  
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate || 15 ||

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।  
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १६ ॥

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |  
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ || 16 ||

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।  
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |  
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati || 17 ||

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।  
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ १८ ॥

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |  
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata || 18 ||

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।  
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |  
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 19 ||

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वाभविता वा न भूयः ।  
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० ॥

na jāyate mriyate vā kadācinnāyaṃ bhūtvābhavitā vā na bhūyaḥ |  
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre || 20 ||

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।  
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |  
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam || 21 ||

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।  
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |  
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī || 22 ||

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।  
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २३ ॥

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |  
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ || 23 ||

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।  
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |  
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ || 24 ||

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।  
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥

avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |  
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi || 25 ||

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।  
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥

atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |  
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi || 26 ||

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।  
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |  
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi || 27 ||

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।  
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २८ ॥

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |  
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā || 28 ||

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।  
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २९ ॥

āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |  
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit || 29 ||

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।  
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३० ॥

dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |  
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi || 30 ||

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।  
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्त्रियस्य न विद्यते ॥ ३१ ॥

svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |  
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣattriyasya na vidyate || 31 ||

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।  
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥

yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |  
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam || 32 ||

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।  
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ ३३ ॥

atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi |  
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi || 33 ||

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।  
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥

akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām |  
sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate || 34 ||

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।  
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३५ ॥

bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |  
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam || 35 ||

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।  
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३६ ॥

avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ |  
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim || 36 ||

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।  
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३७ ॥

hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm |  
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ || 37 ||

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।  
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |  
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi || 38 ||

एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।  
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ ३९ ॥

eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu |  
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi || 39 ||

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।  
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ ४० ॥

nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |  
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt || 40 ||

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।  
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ४१ ॥

vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana |  
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām || 41 ||

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।  
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ४२ ॥

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |  
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ || 42 ||

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।  
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ ४३ ॥

kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām |  
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati || 43 ||

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।  
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ ४४ ॥

bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām |  
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate || 44 ||

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।  
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ४५ ॥

traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna |  
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān || 45 ||

यावानर्थ उदपाने सर्वतःसम्प्लुतोदके ।  
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६ ॥

yāvānartha udapāne sarvataḥsamplutodake |  
tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ || 46 ||

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।  
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ ४७ ॥

karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana |  
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi || 47 ||

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।  
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ ४८ ॥

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya |  
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate || 48 ||

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।  
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ ४९ ॥

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya |  
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ || 49 ||

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।  
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥

buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |  
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam || 50 ||

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।  
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५१ ॥

karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |  
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam || 51 ||

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।  
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ५२ ॥

yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |  
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca || 52 ||

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।  
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ५३ ॥

śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |  
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi || 53 ||

अर्जुन उवाच —

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।  
स्थितधीः किं पृभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ ५४ ॥

arjuna uvāca —

sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |  
sthitadhīḥ kiṃ pṛbhāṣeta kimāsīta vrajeta kim || 54 ||

श्रीभगवानुवाच —

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।  
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥

śrībhagavānuvāca —

prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān |  
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate || 55 ||

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।  
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ५६ ॥

duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |  
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate || 56 ||

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।  
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥

yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham |  
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 57 ||

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।  
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५८ ॥

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |  
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 58 ||

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।  
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५९ ॥

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |  
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate || 59 ||

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।  
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६० ॥

yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |  
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ || 60 ||

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।  
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१ ॥

tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |  
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 61 ||

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।  
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥

dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate |  
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate || 62 ||

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।  
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६३ ॥

krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ |  
smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati || 63 ||

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।  
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६४ ॥

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran |  
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati || 64 ||

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।  
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ ६५ ॥

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |  
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate || 65 ||

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।  
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६६ ॥

nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |  
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham || 66 ||

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।  
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ ६७ ॥

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |  
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi || 67 ||

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।  
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६८ ॥

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |  
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 68 ||

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।  
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६९ ॥

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |  
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ || 69 ||

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।  
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ७० ॥

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat |  
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī || 70 ||

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।  
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ७१ ॥

vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ |  
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati || 71 ||

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।  
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ ७२ ॥

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |  
sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati || 72 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमत्भगवद्गीताभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmatbhagavadgītābhāṣye dvitīyo'dhyāyaḥ ||