चतुर्थोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच —

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।  
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ १ ॥

śrībhagavānuvāca —

imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |  
vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt || 1 ||

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।  
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥ २ ॥

evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |  
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa || 2 ||

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।  
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३ ॥

sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |  
bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam || 3 ||

अर्जुन उवाच —

अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।  
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४ ॥

arjuna uvāca —

aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |  
kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti || 4 ||

श्रीभगवानुवाच —

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।  
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥

śrībhagavānuvāca —

bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |  
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa || 5 ||

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा  
भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।  
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय  
सम्भवाम्यात्ममायया ॥ ६ ॥

ajo'pi sannavyayātmā  
bhūtānāmīśvaro'pi san |  
prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya  
sambhavāmyātmamāyayā || 6 ||

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।  
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥

yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |  
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham || 7 ||

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।  
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ ८ ॥

paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |  
dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge || 8 ||

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।  
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ९ ॥

janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ |  
tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna || 9 ||

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।  
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ १० ॥

vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |  
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ || 10 ||

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।  
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥

ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |  
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ || 11 ||

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।  
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ १२ ॥

kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |  
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā || 12 ||

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।  
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३ ॥

cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |  
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam || 13 ||

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।  
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ १४ ॥

na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |  
iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate || 14 ||

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।  
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ १५ ॥

evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ |  
kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam || 15 ||

किं कर्म किमकर्मेति  
कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।  
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि  
यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १६ ॥

kiṃ karma kimakarmeti  
kavayo'pyatra mohitāḥ |  
tatte karma pravakṣyāmi  
yajjñātvā mokṣyase'śubhāt || 16 ||

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।  
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७ ॥

karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |  
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ || 17 ||

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।  
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८ ॥

karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |  
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt || 18 ||

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।  
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ १९ ॥

yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ |  
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ || 19 ||

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।  
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ २० ॥

tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |  
karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ || 20 ||

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।  
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ २१ ॥

nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |  
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam || 21 ||

यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।  
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ २२ ॥

yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ |  
samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate || 22 ||

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।  
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥

gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |  
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate || 23 ||

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।  
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ २४ ॥

brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam |  
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā || 24 ||

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।  
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ २५ ॥

daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |  
brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati || 25 ||

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।  
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ २६ ॥

śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati |  
śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati || 26 ||

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।  
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ २७ ॥

sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |  
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite || 27 ||

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।  
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ २८ ॥

dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare |  
svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ || 28 ||

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।  
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥

apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare |  
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ || 29 ||

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।  
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ३० ॥

apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati |  
sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ || 30 ||

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।  
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥

yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam |  
nāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama || 31 ||

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।  
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ३२ ॥

evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe |  
karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase || 32 ||

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।  
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥

śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ parantapa |  
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate || 33 ||

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।  
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥

tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā |  
upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ || 34 ||

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।  
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥

yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava |  
yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi || 35 ||

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।  
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ३६ ॥

api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ |  
sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi || 36 ||

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।  
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ३७ ॥

yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna |  
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā || 37 ||

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।  
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥

na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate |  
tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati || 38 ||

श्रद्धावांल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।  
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥

śraddhāvāṃllabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ |  
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati || 39 ||

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।  
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ४० ॥

ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati |  
nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ || 40 ||

योगसन्न्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।  
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४१ ॥

yogasannyastakarmāṇaṃ jñānasañchinnasaṃśayam |  
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya || 41 ||

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।  
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥

tasmādajñānasambhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ |  
chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata || 42 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye caturtho'dhyāyaḥ ||