प्रथमोऽध्यायः

धृतराष्ट्र उवाच —

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।  
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca —

dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |  
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya || 1 ||

सञ्जय उवाच —

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।  
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥

sañjaya uvāca —

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā |  
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt || 2 ||

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।  
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm |  
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 3 ||

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।  
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |  
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ || 4 ||

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशीराजश्च वीर्यवान् ।  
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ५ ॥

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśīrājaśca vīryavān |  
purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ || 5 ||

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।  
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥

yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān |  
saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ || 6 ||

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।  
नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |  
nāyakā mama sainyasya sañjñārthaṃ tānbravīmi te || 7 ||

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।  
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिर्जयद्रथः ॥ ८ ॥

bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ |  
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattirjayadrathaḥ || 8 ||

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।  
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥

anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |  
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 9 ||

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।  
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |  
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam || 10 ||

अयनेषु तु सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।  
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥

ayaneṣu tu sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |  
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi || 11 ||

तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।  
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२ ॥

tasya sañjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |  
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān || 12 ||

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।  
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |  
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat || 13 ||

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।  
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |  
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ || 14 ||

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।  
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५ ॥

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ |  
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 15 ||

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।  
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |  
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau || 16 ||

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।  
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ ॥

kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |  
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ || 17 ||

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।  
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ १८ ॥

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |  
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak || 18 ||

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।  
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |  
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan || 19 ||

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।  
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥

atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ |  
pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 20 ||

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।  
अर्जुन उवाच —  
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |  
arjuna uvāca —  
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 21 ||

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।  
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥

yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān |  
kairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame || 22 ||

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।  
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |  
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ || 23 ||

सञ्जय उवाच —

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।  
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥

sañjaya uvāca —

evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |  
senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 24 ||

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।  
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ २५ ॥

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |  
uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti || 25 ||

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।  
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥ २६ ॥

tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān |  
ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā || 26 ||

श्वशुरान्सुहृदश्चैवसेनयोरुभयोरपि ।  
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥ २७ ॥

śvaśurānsuhṛdaścaivasenayorubhayorapi |  
tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān || 27 ||

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।  
अर्जुन उवाच —  
दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण युयुत्सून्समुपस्थितान् ॥ २८ ॥

kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt |  
arjuna uvāca —  
dṛṣṭvemānsvajanānkṛṣṇa yuyutsūnsamupasthitān || 28 ||

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।  
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |  
vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate || 29 ||

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।  
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥

gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate |  
na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ || 30 ||

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।  
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥

nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |  
na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave || 31 ||

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।  
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ३२ ॥

na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca |  
kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā || 32 ||

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।  
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥

yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca |  
ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca || 33 ||

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।  
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥

ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ |  
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ sambandhinastathā || 34 ||

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।  
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५ ॥

etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana |  
api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte || 35 ||

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।  
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana |  
pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ || 36 ||

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सबान्धवान् ।  
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७ ॥

tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsabāndhavān |  
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava || 37 ||

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।  
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥

yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ |  
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam || 38 ||

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।  
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥

kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum |  
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana || 39 ||

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।  
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ |  
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta || 40 ||

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।  
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ ४१ ॥

adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ |  
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ || 41 ||

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।  
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥

saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca |  
patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ || 42 ||

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।  
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ |  
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ || 43 ||

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।  
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana |  
narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma || 44 ||

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।  
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥

aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |  
yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ || 45 ||

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।  
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥

yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ |  
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet || 46 ||

सञ्जय उवाच —

एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।  
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ४७ ॥

sañjaya uvāca —

evamuktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat |  
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ || 47 ||

इति श्रीमहाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपर्वणि
श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ bhīṣmaparvaṇi
śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre
śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde arjunaviṣādayogo nāma prathamo'dhyāyaḥ ||