त्रयोदशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच —

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।  
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १ ॥

śrībhagavānuvāca —

idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |  
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ || 1 ||

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।  
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ २ ॥

kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |  
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama || 2 ||

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।  
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ३ ॥

tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |  
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu || 3 ||

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।  
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ४ ॥

ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |  
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ || 4 ||

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।  
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ५ ॥

mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |  
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ || 5 ||

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।  
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६ ॥

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |  
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam || 6 ||

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।  
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ७ ॥

amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |  
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ || 7 ||

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।  
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ८ ॥

indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |  
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam || 8 ||

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।  
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ९ ॥

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |  
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu || 9 ||

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।  
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १० ॥

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |  
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi || 10 ||

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।  
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ११ ॥

adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |  
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā || 11 ||

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।  
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १२ ॥

jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |  
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate || 12 ||

सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।  
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३ ॥

sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham |  
sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 13 ||

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।  
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १४ ॥

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |  
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca || 14 ||

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।  
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १५ ॥

bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |  
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat || 15 ||

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।  
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६ ॥

avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |  
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca || 16 ||

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।  
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १७ ॥

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |  
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam || 17 ||

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।  
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १८ ॥

iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |  
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate || 18 ||

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।  
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ १९ ॥

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |  
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān || 19 ||

कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।  
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २० ॥

kāryakaraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |  
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate || 20 ||

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।  
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २१ ॥

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |  
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu || 21 ||

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।  
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २२ ॥

upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |  
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ || 22 ||

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।  
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २३ ॥

ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |  
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate || 23 ||

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।  
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४ ॥

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |  
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare || 24 ||

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।  
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २५ ॥

anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |  
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ || 25 ||

यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।  
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६ ॥

yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |  
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha || 26 ||

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।  
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २७ ॥

samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |  
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || 27 ||

समं पश्यन्हि सर्वत्र  
समवस्थितमीश्वरम् ।  
न हिनस्त्यात्मनात्मानं  
ततो याति परां गतिम् ॥ २८ ॥

samaṃ paśyanhi sarvatra  
samavasthitamīśvaram |  
na hinastyātmanātmānaṃ  
tato yāti parāṃ gatim || 28 ||

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।  
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ २९ ॥

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |  
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati || 29 ||

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।  
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३० ॥

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |  
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā || 30 ||

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।  
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३१ ॥

anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ |  
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate || 31 ||

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।  
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३२ ॥

yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate |  
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate || 32 ||

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।  
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥

yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |  
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata || 33 ||

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।  
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४ ॥

kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā |  
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param || 34 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये त्रयोदशोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye trayodaśo'dhyāyaḥ ||