दशमोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच —

भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।  
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १ ॥

śrībhagavānuvāca —

bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |  
yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā || 1 ||

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।  
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ २ ॥

na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ |  
ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ || 2 ||

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।  
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥

yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram |  
asammūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate || 3 ||

बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।  
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ ४ ॥

buddhirjñānamasammohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ |  
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca || 4 ||

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।  
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ५ ॥

ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo'yaśaḥ |  
bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ || 5 ||

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।  
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ ६ ॥

maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā |  
madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ || 6 ||

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।  
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ ७ ॥

etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ |  
so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ || 7 ||

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।  
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ८ ॥

ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate |  
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ || 8 ||

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।  
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ ९ ॥

maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam |  
kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca || 9 ||

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।  
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १० ॥

teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam |  
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te || 10 ||

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।  
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥

teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ |  
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā || 11 ||

अर्जुन उवाच —

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।  
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १२ ॥

arjuna uvāca —

paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān |  
puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum || 12 ||

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।  
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १३ ॥

āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā |  
asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me || 13 ||

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।  
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १४ ॥

sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava |  
na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ || 14 ||

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।  
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥

svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama |  
bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate || 15 ||

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।  
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥

vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ |  
yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi || 16 ||

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।  
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १७ ॥

kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan |  
keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā || 17 ||

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।  
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ ॥

vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana |  
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me'mṛtam || 18 ||

श्रीभगवानुवाच —

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।  
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥

śrībhagavānuvāca —

hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ |  
prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me || 19 ||

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।  
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥

ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ |  
ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca || 20 ||

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।  
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१ ॥

ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān |  
marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī || 21 ||

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।  
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२ ॥

vedānāṃ sāmavedo'smi devānāmasmi vāsavaḥ |  
indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā || 22 ||

रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।  
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥

rudrāṇāṃ śaṅkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām |  
vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham || 23 ||

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।  
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४ ॥

purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim |  
senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ || 24 ||

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।  
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥

maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram |  
yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ || 25 ||

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।  
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥

aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ |  
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ || 26 ||

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।  
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥

uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam |  
airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam || 27 ||

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।  
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥

āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk |  
prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ || 28 ||

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।  
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥

anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham |  
pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham || 29 ||

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।  
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३० ॥

prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham |  
mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pakṣiṇām || 30 ||

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।  
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ३१ ॥

pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham |  
jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī || 31 ||

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।  
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ३२ ॥

sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna |  
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham || 32 ||

अक्षराणामकारोऽस्मि  
द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।  
अहमेवाक्षयः कालो  
धाताहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥

akṣarāṇāmakāro'smi  
dvandvaḥ sāmāsikasya ca |  
ahamevākṣayaḥ kālo  
dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ || 33 ||

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।  
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥

mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām |  
kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā || 34 ||

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री च्छन्दसामहम् ।  
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥

bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī cchandasāmaham |  
māsānāṃ mārgaśīrṣo'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ || 35 ||

द्यूतं छलयतामस्मि  
तेजस्तेजस्विनामहम् ।  
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि  
सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३६ ॥

dyūtaṃ chalayatāmasmi  
tejastejasvināmaham |  
jayo'smi vyavasāyo'smi  
sattvaṃ sattvavatāmaham || 36 ||

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि  
पाण्डवानां धनञ्जयः ।  
मुनीनामप्यहं व्यासः  
कवीनामुशना कविः ॥ ३७ ॥

vṛṣṇīnāṃ vāsudevo'smi  
pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ |  
munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ  
kavīnāmuśanā kaviḥ || 37 ||

दण्डो दमयतामस्मि  
नीतिरस्मि जिगीषताम् ।  
मौनं चैवास्मि गुह्यानां  
ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ३८ ॥

daṇḍo damayatāmasmi  
nītirasmi jigīṣatām |  
maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ  
jñānaṃ jñānavatāmaham || 38 ||

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।  
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥

yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna |  
na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram || 39 ||

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां  
विभूतीनां परन्तप ।  
एष तूद्देशतः प्रोक्तो  
विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ४० ॥

nānto'sti mama divyānāṃ  
vibhūtīnāṃ parantapa |  
eṣa tūddeśataḥ prokto  
vibhūtervistaro mayā || 40 ||

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।  
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम् ॥ ४१ ॥

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā |  
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasambhavam || 41 ||

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।  
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥

athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna |  
viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat || 42 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये दशमोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye daśamo'dhyāyaḥ ||