तृतीयोऽध्यायः

अर्जुन उवाच —

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।  
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥

arjuna uvāca —

jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |  
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava || 1 ||

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।  
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥

vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |  
tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām || 2 ||

श्रीभगवानुवाच —

लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।  
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥

śrībhagavānuvāca —

loke'smindvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |  
jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām || 3 ||

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।  
न च सन्न्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥

na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |  
na ca sannyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati || 4 ||

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।  
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥

na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |  
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ || 5 ||

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।  
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |  
indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate || 6 ||

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।  
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥

yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |  
karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate || 7 ||

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।  
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥ ८ ॥

niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |  
śarīrayātrāpi ca te na prasidhyedakarmaṇaḥ || 8 ||

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।  
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥

yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |  
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara || 9 ||

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।  
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥

sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |  
anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk || 10 ||

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।  
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |  
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha || 11 ||

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।  
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥

iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |  
tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ || 12 ||

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।  
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥

yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |  
bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt || 13 ||

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।  
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥

annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |  
yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ || 14 ||

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।  
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |  
tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam || 15 ||

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।  
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ ॥

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |  
aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati || 16 ||

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।  
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥

yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ |  
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate || 17 ||

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।  
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana |  
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ || 18 ||

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।  
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥

tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara |  
asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ || 19 ||

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।  
लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥

karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ |  
lokasaṅgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi || 20 ||

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।  
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥

yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ |  
sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate || 21 ||

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।  
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana |  
nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi || 22 ||

यदि ह्यहं न वर्तेय जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।  
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥

yadi hyahaṃ na varteya jātu karmaṇyatandritaḥ |  
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ || 23 ||

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।  
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २४ ॥

utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham |  
saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ || 24 ||

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।  
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥

saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata |  
kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṅgraham || 25 ||

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।  
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām |  
joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran || 26 ||

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।  
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ २७ ॥

prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |  
ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate || 27 ||

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।  
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥

tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |  
guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate || 28 ||

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।  
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ २९ ॥

prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |  
tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet || 29 ||

मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा ।  
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥

mayi sarvāṇi karmāṇi sannyasyādhyātmacetasā |  
nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ || 30 ||

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।  
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥

ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ |  
śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ || 31 ||

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।  
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥

ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam |  
sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ || 32 ||

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।  
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi |  
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati || 33 ||

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।  
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau |  
tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau || 34 ||

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।  
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३५ ॥

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt |  
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ || 35 ||

अर्जुन उवाच —

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।  
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥

arjuna uvāca —

atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ |  
anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ || 36 ||

श्रीभगवानुवाच —

काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।  
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३७ ॥

śrībhagavānuvāca —

kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ |  
mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam || 37 ||

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।  
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥

dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena ca |  
yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam || 38 ||

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।  
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥

āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā |  
kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca || 39 ||

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।  
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥

indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate |  
etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam || 40 ||

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।  
पाप्मानं प्रजहिह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥

tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha |  
pāpmānaṃ prajahihyenaṃ jñānavijñānanāśanam || 41 ||

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।  
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ४२ ॥

indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ |  
manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ || 42 ||

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।  
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥

evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā |  
jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam || 43 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये तृतीयोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye tṛtīyo'dhyāyaḥ ||