षष्ठोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच —

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।  
स सन्न्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥

śrībhagavānuvāca —

anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ |  
sa sannyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ || 1 ||

यं सन्न्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।  
न ह्यसन्न्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ २ ॥

yaṃ sannyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava |  
na hyasannyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana || 2 ||

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।  
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥

ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate |  
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate || 3 ||

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।  
सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥

yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate |  
sarvasaṅkalpasannyāsī yogārūḍhastadocyate || 4 ||

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।  
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥

uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet |  
ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ || 5 ||

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।  
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥

bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ |  
anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat || 6 ||

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।  
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥

jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ |  
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ || 7 ||

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।  
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८ ॥

jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ |  
yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ || 8 ||

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।  
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥

suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu |  
sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate || 9 ||

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।  
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥

yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ |  
ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ || 10 ||

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।  
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥

śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ |  
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram || 11 ||

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।  
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥

tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ |  
upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye || 12 ||

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।  
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥

samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ |  
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan || 13 ||

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।  
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ १४ ॥

praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ |  
manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ || 14 ||

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।  
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ |  
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati || 15 ||

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।  
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥

nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ |  
na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna || 16 ||

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।  
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥

yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu |  
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā || 17 ||

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।  
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥

yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate |  
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā || 18 ||

यदा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।  
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥

yadā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā |  
yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ || 19 ||

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।  
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā |  
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati || 20 ||

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।  
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥

sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam |  
vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ || 21 ||

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।  
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ |  
yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate || 22 ||

तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।  
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥

taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasañjñitam |  
sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā || 23 ||

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।  
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥

saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ |  
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ || 24 ||

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।  
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥

śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā |  
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet || 25 ||

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।  
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥

yato yato niścarati manaścañcalamasthiram |  
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet || 26 ||

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।  
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ २७ ॥

praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam |  
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam || 27 ||

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।  
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ |  
sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute || 28 ||

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।  
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |  
īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ || 29 ||

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।  
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥

yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |  
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati || 30 ||

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।  
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥

sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ |  
sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate || 31 ||

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।  
शुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥

ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna |  
śukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ || 32 ||

अर्जुन उवाच —

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः  
साम्येन मधुसूदन ।  
एतस्याहं न पश्यामि  
चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥

arjuna uvāca —

yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ  
sāmyena madhusūdana |  
etasyāhaṃ na paśyāmi  
cañcalatvātsthitiṃ sthirām || 33 ||

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।  
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥

cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham |  
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram || 34 ||

श्रीभगवानुवाच —

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।  
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥

śrībhagavānuvāca —

asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam |  
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate || 35 ||

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।  
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥

asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ |  
vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ || 36 ||

अर्जुन उवाच —

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।  
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥

arjuna uvāca —

ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ |  
aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati || 37 ||

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।  
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥

kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati |  
apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi || 38 ||

एतन्मे संशयं कृष्ण च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।  
त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥

etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa cchettumarhasyaśeṣataḥ |  
tvadanyaḥ saṃśayasyāsya cchettā na hyupapadyate || 39 ||

श्रीभगवानुवाच —

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।  
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० ॥

śrībhagavānuvāca —

pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate |  
na hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati || 40 ||

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।  
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥

prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ |  
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate || 41 ||

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।  
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥

athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām |  
etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam || 42 ||

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।  
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥

tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam |  
yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana || 43 ||

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।  
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ |  
jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate || 44 ||

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।  
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥

prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ |  
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim || 45 ||

तपस्विभ्योऽधिको योगी  
ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।  
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी  
तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥

tapasvibhyo'dhiko yogī  
jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ |  
karmibhyaścādhiko yogī  
tasmādyogī bhavārjuna || 46 ||

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।  
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७ ॥

yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā |  
śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ || 47 ||

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये षष्ठोऽध्यायः ॥

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau śrīmadbhagavadgītābhāṣye ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||