चतुर्थं ब्राह्मणम्

आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः सोऽनुवीक्ष्य
नान्यदात्मनोऽपश्यत्सोऽहमस्मीत्यग्रे
व्याहरत्ततोऽहन्नामाभवत्तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र
उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति स
यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन
औषत्तस्मात्पुरुष ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १
॥

ātmaivedamagra āsītpuruṣavidhaḥ so'nuvīkṣya
nānyadātmano'paśyatso'hamasmītyagre
vyāharattato'hannāmābhavattasmādapyetarhyāmantrito'hamayamityevāgra
uktvāthānyannāma prabrūte yadasya bhavati sa
yatpūrvo'smātsarvasmātsarvānpāpmana
auṣattasmātpuruṣa oṣati ha vai sa taṃ yo'smātpūrvo bubhūṣati ya evaṃ veda || 1
||

सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति स हायमीक्षां चक्रे यन्मदन्यन्नास्ति
कस्मान्नु बिभेमीति तत एवास्य भयं वीयाय
कस्माद्ध्यभेष्यद्द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥
२ ॥

so'bibhettasmādekākī bibheti sa hāyamīkṣāṃ cakre yanmadanyannāsti
kasmānnu bibhemīti tata evāsya bhayaṃ vīyāya
kasmāddhyabheṣyaddvitīyādvai bhayaṃ bhavati ||
2 ||

स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत् । स हैतावानास यथा
स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ स इममेवात्मानं द्वेधापातयत्ततः
पतिश्च पत्नी चाभवतां तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह
याज्ञवल्क्यस्तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव तां
समभवत्ततो मनुष्या अजायन्त ॥ ३ ॥

sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate sa dvitīyamaicchat | sa haitāvānāsa yathā
strīpumāṃsau sampariṣvaktau sa imamevātmānaṃ dvedhāpātayattataḥ
patiśca patnī cābhavatāṃ tasmādidamardhabṛgalamiva sva iti ha smāha
yājñavalkyastasmādayamākāśaḥ striyā pūryata eva tāṃ
samabhavattato manuṣyā ajāyanta || 3 ||

सो हेयमीक्षाञ्चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति हन्त तिरोऽसानीति
सा गौरभवदृषभ इतरस्तां समेवाभवत्ततो गावोऽजायन्त बडबेतराभवदश्ववृष इतरो
गर्दभीतरा गर्दभ इतरस्तां समेवाभवत्तत एकशफमजायताजेतराभवद्बस्त
इतरोऽविरितरा मेष इतरस्तां
समेवाभवत्ततोऽजावयोऽजायन्तैवमेव
यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ ४ ॥

so heyamīkṣāñcakre kathaṃ nu mātmana eva janayitvā sambhavati hanta tiro'sānīti
sā gaurabhavadṛṣabha itarastāṃ samevābhavattato gāvo'jāyanta baḍabetarābhavadaśvavṛṣa itaro
gardabhītarā gardabha itarastāṃ samevābhavattata ekaśaphamajāyatājetarābhavadbasta
itaro'viritarā meṣa itarastāṃ
samevābhavattato'jāvayo'jāyantaivameva
yadidaṃ kiñca mithunamā pipīlikābhyastatsarvamasṛjata || 4 ||

सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ततः सृष्टिरभवत्सृष्ट्यां
हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥

so'vedahaṃ vāva sṛṣṭirasmyahaṃ hīdaṃ sarvamasṛkṣīti tataḥ sṛṣṭirabhavatsṛṣṭyāṃ
hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda || 5 ||

अथेत्यभ्यमन्थत्स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत
तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतोऽलोमका हि
योनिरन्तरतः । तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा
विसृष्टिरेष उ ह्येव सर्वे देवाः । अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं
तद्रेतसोऽसृजत तदु सोम एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च सोम
एवान्नमग्निरन्नादः सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः । यच्छ्रेयसो
देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत
तस्मादतिसृष्टिरतिसृष्ट्यां
हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ६ ॥

athetyabhyamanthatsa mukhācca yonerhastābhyāṃ cāgnimasṛjata
tasmādetadubhayamalomakamantarato'lomakā hi
yonirantarataḥ | tadyadidamāhuramuṃ yajāmuṃ yajetyekaikaṃ devametasyaiva sā
visṛṣṭireṣa u hyeva sarve devāḥ | atha yatkiñcedamārdraṃ
tadretaso'sṛjata tadu soma etāvadvā idaṃ sarvamannaṃ caivānnādaśca soma
evānnamagnirannādaḥ saiṣā brahmaṇo'tisṛṣṭiḥ | yacchreyaso
devānasṛjatātha yanmartyaḥ sannamṛtānasṛjata
tasmādatisṛṣṭiratisṛṣṭyāṃ
hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda || 6 ||

तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौनामायमिदंरूप
इति तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौनामायमिदंरूप इति स
एष इह प्रविष्टः । आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः
स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये तं न पश्यन्ति ।
अकृत्स्नो हि स प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति । वदन्वाक्पश्यंश्चक्षुः
शृण्वञ्श्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव । स
योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन
भवत्यात्मेत्येवोपासीतात्र ह्येते सर्व
एकं भवन्ति । तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मानेन ह्येतत्सर्वं वेद
। यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ ७ ॥

taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāmeva vyākriyatāsaunāmāyamidaṃrūpa
iti tadidamapyetarhi nāmarūpābhyāmeva vyākriyate'saunāmāyamidaṃrūpa iti sa
eṣa iha praviṣṭaḥ | ā nakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ
syādviśvambharo vā viśvambharakulāye taṃ na paśyanti |
akṛtsno hi sa prāṇanneva prāṇo nāma bhavati | vadanvākpaśyaṃścakṣuḥ
śṛṇvañśrotraṃ manvāno manastānyasyaitāni karmanāmānyeva | sa
yo'ta ekaikamupāste na sa vedākṛtsno hyeṣo'ta ekaikena
bhavatyātmetyevopāsītātra hyete sarva
ekaṃ bhavanti | tadetatpadanīyamasya sarvasya yadayamātmānena hyetatsarvaṃ veda
| yathā ha vai padenānuvindedevaṃ kīrtiṃ ślokaṃ vindate ya evaṃ veda || 7 ||

तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं
यदयमात्मा । स योऽन्यमात्मानः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं
रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत स य
आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ ८
॥

tadetatpreyaḥ putrātpreyo vittātpreyo'nyasmātsarvasmādantarataraṃ
yadayamātmā | sa yo'nyamātmānaḥ priyaṃ bruvāṇaṃ brūyātpriyaṃ
rotsyatītīśvaro ha tathaiva syādātmānameva priyamupāsīta sa ya
ātmānameva priyamupāste na hāsya priyaṃ pramāyukaṃ bhavati || 8
||

तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते । किमु
तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ ९ ॥

tadāhuryadbrahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante | kimu
tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavaditi || 9 ||

ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेत् । अहं ब्रह्मास्मीति ।
तस्मात्तत्सर्वमभवत्तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत
स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणां तद्धैतत्पश्यनृषिर्वामदेवः
प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति । तदिदमप्येतर्हि
य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या
ईशते । आत्मा ह्येषां स भवति अथ योऽन्यां
देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति
न स वेद यथा पशुरेवं स देवानाम् । यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं
भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो
देवान्भुनक्त्येकस्मिन्नेव
पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु तस्मादेषां तन्न प्रियं
यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ १० ॥

brahma vā idamagra āsīttadātmānamevāvet | ahaṃ brahmāsmīti |
tasmāttatsarvamabhavattadyo yo devānāṃ pratyabudhyata
sa eva tadabhavattatharṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇāṃ taddhaitatpaśyanṛṣirvāmadevaḥ
pratipede'haṃ manurabhavaṃ sūryaśceti | tadidamapyetarhi
ya evaṃ vedāhaṃ brahmāsmīti sa idaṃ sarvaṃ bhavati tasya ha na devāścanābhūtyā
īśate | ātmā hyeṣāṃ sa bhavati atha yo'nyāṃ
devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti
na sa veda yathā paśurevaṃ sa devānām | yathā ha vai bahavaḥ paśavo manuṣyaṃ
bhuñjyurevamekaikaḥ puruṣo
devānbhunaktyekasminneva
paśāvādīyamāne'priyaṃ bhavati kimu bahuṣu tasmādeṣāṃ tanna priyaṃ
yadetanmanuṣyā vidyuḥ || 10 ||

ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव तदेकं सन्न व्यभवत् । तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत
क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः
पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति
तस्माद्ब्रह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव
तद्यशो दधाति सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म । तस्माद्यद्यपि राजा
परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिं य उ एनं
हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति स पापीयान्भवति यथा श्रेयां सं
हिंसित्वा ॥ ११ ॥

brahma vā idamagra āsīdekameva tadekaṃ sanna vyabhavat | tacchreyorūpamatyasṛjata
kṣatraṃ yānyetāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ
parjanyo yamo mṛtyurīśāna iti | tasmātkṣatrātparaṃ nāsti
tasmādbrahmaṇaḥ kṣatriyamadhastādupāste rājasūye kṣatra eva
tadyaśo dadhāti saiṣā kṣatrasya yoniryadbrahma | tasmādyadyapi rājā
paramatāṃ gacchati brahmaivāntata upaniśrayati svāṃ yoniṃ ya u enaṃ
hinasti svāṃ sa yonimṛcchati sa pāpīyānbhavati yathā śreyāṃ saṃ
hiṃsitvā || 11 ||

स नैव व्यभवत्स विशमसृजत यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा
आदित्या विश्वेदेवा मरुत इति ॥ १२ ॥

sa naiva vyabhavatsa viśamasṛjata yānyetāni devajātāni gaṇaśa ākhyāyante vasavo rudrā
ādityā viśvedevā maruta iti || 12 ||

स नैव व्यभवत्स शौद्रं वर्णममृजत पूषणमियं वै पूषेयं हीदं सर्वं पुष्यति
यदिदं किञ्च ॥ १३ ॥

sa naiva vyabhavatsa śaudraṃ varṇamamṛjata pūṣaṇamiyaṃ vai pūṣeyaṃ hīdaṃ sarvaṃ puṣyati
yadidaṃ kiñca || 13 ||

स नैव व्यभवत्तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत धर्मं तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्त्रं
यद्धर्मस्तस्माद्धर्मात्परं नास्त्यथो अबलीयान्बलीयां
समाशंसते धर्मेण यथा राज्ञैवं यो वै स धर्मः सत्यं वै
तत्तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति धर्मं वा वदन्तं
सत्यं वदतीत्येतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ १४ ॥

sa naiva vyabhavattacchreyorūpamatyasṛjata dharmaṃ tadetatkṣatrasya kṣattraṃ
yaddharmastasmāddharmātparaṃ nāstyatho abalīyānbalīyāṃ
samāśaṃsate dharmeṇa yathā rājñaivaṃ yo vai sa dharmaḥ satyaṃ vai
tattasmātsatyaṃ vadantamāhurdharmaṃ vadatīti dharmaṃ vā vadantaṃ
satyaṃ vadatītyetaddhyevaitadubhayaṃ bhavati || 14 ||

तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रस्तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो
मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः शूद्रेण
शूद्रस्तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते
ब्राह्मणे मनुष्येष्वेताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् । अथ
यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति
यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतं यदिह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं
कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एवात्मानमेव लोकमुपासीत स य
आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।
अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते
॥ १५ ॥

tadetadbrahma kṣatraṃ viṭśūdrastadagninaiva deveṣu brahmābhavadbrāhmaṇo
manuṣyeṣu kṣatriyeṇa kṣatriyo vaiśyena vaiśyaḥ śūdreṇa
śūdrastasmādagnāveva deveṣu lokamicchante
brāhmaṇe manuṣyeṣvetābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhavat | atha
yo ha vā asmāllokātsvaṃ lokamadṛṣṭvā praiti sa enamavidito na bhunakti
yathā vedo vānanūkto'nyadvā karmākṛtaṃ yadiha vā apyanevaṃvinmahatpuṇyaṃ
karma karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata evātmānameva lokamupāsīta sa ya
ātmānameva lokamupāste na hāsya karma kṣīyate |
asmāddhyevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjate
|| 15 ||

अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां
लोकोऽथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणामथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते
तेन पितृणामथ यन्मनुष्यान्वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणामथ
यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनां यदस्य गृहेषु श्वापदा
वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोको यथा ह वै
स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेदेवं हैवंविदे सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति
तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १६ ॥

atho ayaṃ vā ātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ lokaḥ sa yajjuhoti yadyajate tena devānāṃ
loko'tha yadanubrūte tena ṛṣīṇāmatha yatpitṛbhyo nipṛṇāti yatprajāmicchate
tena pitṛṇāmatha yanmanuṣyānvāsayate yadebhyo'śanaṃ dadāti tena manuṣyāṇāmatha
yatpaśubhyastṛṇodakaṃ vindati tena paśūnāṃ yadasya gṛheṣu śvāpadā
vayāṃsyā pipīlikābhya upajīvanti tena teṣāṃ loko yathā ha vai
svāya lokāyāriṣṭimicchedevaṃ haivaṃvide sarvāṇi bhūtānyariṣṭimicchanti
tadvā etadviditaṃ mīmāṃsitam || 16 ||

आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे
स्यादथ कर्म कुर्वीयेत्येतावान्वै कामो नेच्छंश्चनातो भूयो
विन्देत्तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ
प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति स
यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते
तस्यो कृत्स्नता मन एवास्यात्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा चक्षुर्मानुषं
वित्तं चक्षुषा हि तद्विन्दते श्रोत्रं देवं श्रोत्रेण हि
तच्छृणोत्यात्मैवास्य कर्मात्मना हि कर्म करोति स एष पाङ्क्तो
यज्ञः पाङ्क्तः पशुः पाङ्क्तः पुरुषः पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च
तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ १७ ॥

ātmaivedamagra āsīdeka eva so'kāmayata jāyā me syādatha prajāyeyātha vittaṃ me
syādatha karma kurvīyetyetāvānvai kāmo necchaṃścanāto bhūyo
vindettasmādapyetarhyekākī kāmayate jāyā me syādatha
prajāyeyātha vittaṃ me syādatha karma kurvīyeti sa
yāvadapyeteṣāmekaikaṃ na prāpnotyakṛtsna eva tāvanmanyate
tasyo kṛtsnatā mana evāsyātmā vāgjāyā prāṇaḥ prajā cakṣurmānuṣaṃ
vittaṃ cakṣuṣā hi tadvindate śrotraṃ devaṃ śrotreṇa hi
tacchṛṇotyātmaivāsya karmātmanā hi karma karoti sa eṣa pāṅkto
yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ pāṅktamidaṃ sarvaṃ yadidaṃ kiñca
tadidaṃ sarvamāpnoti ya evaṃ veda || 17 ||

इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

iti prathamādhyāyasya caturthaṃ brāhmaṇam ||