पञ्चमं ब्राह्मणम्

अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च तयोर्ह
मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायन्यथ ह
याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ १ ॥

atha ha yājñavalkyasya dve bhārye babhūvaturmaitreyī ca kātyāyanī ca tayorha
maitreyī brahmavādinī babhūva strīprajñaiva tarhi kātyāyanyatha ha
yājñavalkyo'nyadvṛttamupākariṣyan || 1 ||

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्रव्रजिष्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि
हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ २ ॥

maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥ pravrajiṣyanvā are'hamasmātsthānādasmi
hanta te'nayā kātyāyanyāntaṃ karavāṇīti || 2 ||

सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा
स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति नेति होवाच
याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं
स्यादमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ३ ॥

sā hovāca maitreyī yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena pūrṇā
syātsyāṃ nvahaṃ tenāmṛtāho3 neti neti hovāca
yājñavalkyo yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaiva te jīvitaṃ
syādamṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti || 3 ||

सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान्वेद
तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४ ॥

sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryāṃ yadeva bhagavānveda
tadeva me brūhīti || 4 ||

स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधद्धन्त तर्हि
भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥
५ ॥

sa hovāca yājñavalkyaḥ priyā vai khalu no bhavatī satī priyamavṛdhaddhanta tarhi
bhavatyetadvyākhyāsyāmi te vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti ||
5 ||

स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः
प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु
कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया
भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे
वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रिया
भवन्ति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु
कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्त्रस्य कामाय क्षत्त्रं
प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्त्रं प्रियं भवति । न वा अरे
लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः
प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया
भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा
अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया
भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु
कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं
भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे
द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो
मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते
विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ ६ ॥

sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ
priyo bhavati | na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavatyātmanastu
kāmāya jāyā priyā bhavati | na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā
bhavantyātmanastu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti | na vā are
vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati |
na vā are paśūnāṃ kāmāya paśavaḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya paśavaḥ priyā
bhavanti | na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavatyātmanastu
kāmāya brahma priyaṃ bhavati | na vā are kṣattrasya kāmāya kṣattraṃ
priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya kṣattraṃ priyaṃ bhavati | na vā are
lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya lokāḥ
priyā bhavanti | na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā
bhavantyātmanastu kāmāya devāḥ priyā bhavanti | na vā
are vedānāṃ kāmāya vedāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya vedāḥ priyā
bhavanti | na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavantyātmanastu
kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti | na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ
bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati | ātmā vā are
draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo
maitreyyātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate
vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam || 6 ||

ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्त्रं तं
परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्त्रं वेद
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवास्तं
परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद वेदास्तं
परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान्वेद भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो
भूतानि वेद सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेदेदं ब्रह्मेदं
क्षत्त्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं
यदयमात्मा ॥ ७ ॥

brahma taṃ parādādyo'nyatrātmano brahma veda kṣattraṃ taṃ
parādādyo'nyatrātmanaḥ kṣattraṃ veda
lokāstaṃ parāduryo'nyatrātmano lokānveda devāstaṃ
parāduryo'nyatrātmano devānveda vedāstaṃ
parāduryo'nyatrātmano vedānveda bhūtāni taṃ parāduryo'nyatrātmano
bhūtāni veda sarvaṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ sarvaṃ vededaṃ brahmedaṃ
kṣattramime lokā ime devā ime vedā imāni bhūtānīdaṃ sarvaṃ
yadayamātmā || 7 ||

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो
गृहीतः ॥ ८ ॥

sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya
dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo
gṛhītaḥ || 8 ||

स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु
ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥

sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya śaṅkhasya tu
grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ || 9 ||

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु
ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ १० ॥

sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñchabdāñchaknuyādgrahaṇāya vīṇāyai tu
grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ || 10 ||

स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो
भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः
पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि
व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः
परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ११
॥

sa yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are'sya mahato
bhūtasya niśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ
purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni
vyākhyānānīṣṭaṃ hutamāśitaṃ pāyitamayaṃ ca lokaḥ
paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtānyasyaivaitāni sarvāṇi niśvasitāni || 11
||

स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवं
सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनमेवं सर्वेषां रसानां
जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां
चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां
श्रोत्रमेकायनमेवं सर्वेषां सङ्कल्पानां मन
एकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणा
हस्तावेकायनमेवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषां
विसर्गाणां पायुरेकायनमेवं सर्वेषामध्वनां
पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥
१२ ॥

sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanamevaṃ
sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ
jihvaikāyanamevaṃ sarveṣāṃ rūpāṇāṃ
cakṣurekāyanamevaṃ sarveṣāṃ śabdānāṃ
śrotramekāyanamevaṃ sarveṣāṃ saṅkalpānāṃ mana
ekāyanamevaṃ sarvāsāṃ vidyānāṃ hṛdayamekāyanamevaṃ sarveṣāṃ karmaṇā
hastāvekāyanamevaṃ sarveṣāmānandānāmupastha ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ
visargāṇāṃ pāyurekāyanamevaṃ sarveṣāmadhvanāṃ
pādāvekāyanamevaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāgekāyanam ||
12 ||

स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा
अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः
कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय
तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य सञ्ज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति
होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १३ ॥

sa yathā saindhavaghano'nantaro'bāhyaḥ kṛtsno rasaghana evaivaṃ vā
are'yamātmānantaro'bāhyaḥ
kṛtsnaḥ prajñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya
tānyevānuvinaśyati na pretya sañjñāstītyare bravīmīti
hovāca yājñavalkyaḥ || 13 ||

सा होवाच मैत्रेय्यत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपिपन्न वा अहमिमं विजानामीति
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा
॥ १४ ॥

sā hovāca maitreyyatraiva mā bhagavānmohāntamāpīpipanna vā ahamimaṃ vijānāmīti
sa hovāca na vā are'haṃ mohaṃ bravīmyavināśī vā are'yamātmānucchittidharmā
|| 14 ||

यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं
रसयते तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरं मनुते तदितर
इतरं स्पृशति तदितर इतरं विजानाति यत्र त्वस्य
सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं
पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं
शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयाद्येनेदं
सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात्स एष नेति नेत्यात्मागृह्यो न
गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते
न रिष्यति विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि
मैत्रेय्येतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा
याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ १५ ॥

yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati taditara itaraṃ jighrati taditara itaraṃ
rasayate taditara itaramabhivadati taditara itaraṃ śṛṇoti taditara itaraṃ manute taditara
itaraṃ spṛśati taditara itaraṃ vijānāti yatra tvasya
sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ
paśyettatkena kaṃ jighrettatkena kaṃ rasayettatkena kamabhivadettatkena kaṃ
śṛṇuyāttatkena kaṃ manvīta tatkena kaṃ spṛśettatkena kaṃ vijānīyādyenedaṃ
sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyātsa eṣa neti netyātmāgṛhyo na
gṛhyate'śīryo na hi śīryate'saṅgo na hi sajyate'sito na vyathate
na riṣyati vijñātāramare kena vijānīyādityuktānuśāsanāsi
maitreyyetāvadare khalvamṛtatvamiti hoktvā
yājñavalkyo vijahāra || 15 ||

इति चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

iti caturthādhyāyasya pañcamaṃ brāhmaṇam ||