चतुर्थं ब्राह्मणम्

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य उद्यास्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि हन्त
तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ १ ॥

maitreyīti hovāca yājñavalkya udyāsyanvā are'hamasmātsthānādasmi hanta
te'nayā kātyāyanyāntaṃ karavāṇīti || 1 ||

सा होवाच मैत्रेयी । यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा
स्यात्कथं तेनामृता स्यामिति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो
यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यादमृतत्वस्य तु नाशास्ति
वित्तेनेति ॥ २ ॥

sā hovāca maitreyī | yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena pūrṇā
syātkathaṃ tenāmṛtā syāmiti neti hovāca yājñavalkyo
yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaiva te jīvitaṃ syādamṛtatvasya tu nāśāsti
vitteneti || 2 ||

सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान्वेद
तदेव मे ब्रूहीति ॥ ३ ॥

sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryāṃ yadeva bhagavānveda
tadeva me brūhīti || 3 ||

स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषस एह्यास्स्व
व्याख्यास्यामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति
॥ ४ ॥

sa hovāca yājñavalkyaḥ priyā batāre naḥ satī priyaṃ bhāṣasa ehyāssva
vyākhyāsyāmi te vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti
|| 4 ||

स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः
प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु
कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया
भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे
वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं
भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय
क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया
भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां
कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा
अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि
प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं
भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे
द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे
दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥ ५ ॥

sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ
priyo bhavati | na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavatyātmanastu
kāmāya jāyā priyā bhavati | na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā
bhavantyātmanastu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti | na vā are
vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati |
na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya brahma priyaṃ
bhavati | na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya
kṣatraṃ priyaṃ bhavati | na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā
bhavantyātmanastu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti | na vā are devānāṃ
kāmāya devāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya devāḥ priyā bhavanti | na vā
are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavantyātmanastu kāmāya bhūtāni
priyāṇi bhavanti | na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ
bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati | ātmā vā are
draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyyātmano vā are
darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam || 5 ||

ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्त्रं तं
परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्त्रं वेद
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवास्तं
परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद भूतानि तं
परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः
सर्वं वेदेदं ब्रह्मेदं क्षत्त्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं
सर्वं यदयमात्मा ॥ ६ ॥

brahma taṃ parādādyo'nyatrātmano brahma veda kṣattraṃ taṃ
parādādyo'nyatrātmanaḥ kṣattraṃ veda
lokāstaṃ parāduryo'nyatrātmano lokānveda devāstaṃ
parāduryo'nyatrātmano devānveda bhūtāni taṃ
parāduryo'nyatrātmano bhūtāni veda sarvaṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ
sarvaṃ vededaṃ brahmedaṃ kṣattramime lokā ime devā imāni bhūtānīdaṃ
sarvaṃ yadayamātmā || 6 ||

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्शब्दाञ्शक्नुयाद्ग्रहणाय
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो
गृहीतः ॥ ७ ॥

sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya
dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo
gṛhītaḥ || 7 ||

स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्शब्दाञ्शक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु
ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८ ॥

sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya śaṅkhasya tu
grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ || 8 ||

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्शब्दाञ्शक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु
ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥

sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya vīṇāyai tu
grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ || 9 ||

स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितात्पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो
भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः
पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि
व्याख्यानान्यस्यैवैतानि निश्वसितानि ॥
१० ॥

sa yathārdraidhāgnerabhyāhitātpṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are'sya mahato
bhūtasya niśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ
purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni
vyākhyānānyasyaivaitāni niśvasitāni ||
10 ||

स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवं
सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनमेवं सर्वेषां रसानां
जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां
चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां
श्रोत्रमेकायनमेवं सर्वेषां सङ्कल्पानां मन
एकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणां
हस्तावेकायनमेवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषां विसर्गाणां
पायुरेकायनमेवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम्
॥ ११ ॥

sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanamevaṃ
sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ
jihvaikāyanamevaṃ sarveṣāṃ rūpāṇāṃ
cakṣurekāyanamevaṃ sarveṣāṃ śabdānāṃ
śrotramekāyanamevaṃ sarveṣāṃ saṅkalpānāṃ mana
ekāyanamevaṃ sarvāsāṃ vidyānāṃ hṛdayamekāyanamevaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ
hastāvekāyanamevaṃ sarveṣāmānandānāmupastha ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ visargāṇāṃ
pāyurekāyanamevaṃ sarveṣāmadhvanāṃ pādāvekāyanamevaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāgekāyanam
|| 11 ||

स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायेव
स्यात् । यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैवं वा अर इदं
महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य
सञ्ज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥

sa yathā saindhavakhilya udake prāsta udakamevānuvilīyeta na hāsyodgrahaṇāyeva
syāt | yato yatastvādadīta lavaṇamevaivaṃ vā ara idaṃ
mahadbhūtamanantamapāraṃ vijñānaghana eva |
etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānu vinaśyati na pretya
sañjñāstītyare bravīmīti hovāca yājñavalkyaḥ || 12 ||

सा होवाच मैत्रेय्यत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य सञ्ज्ञास्तीति स होवाच न
वा अरेऽहं मोहं ब्रवीम्यलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥ १३ ॥

sā hovāca maitreyyatraiva mā bhagavānamūmuhanna pretya sañjñāstīti sa hovāca na
vā are'haṃ mohaṃ bravīmyalaṃ vā ara idaṃ vijñānāya || 13 ||

यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं
शृणोति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं मनुते मदितर इतरं विजानाति यत्र
वा अस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं
शृणुयात्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयाद्विज्ञातारमरे केन
विजानीयादिति ॥ १४ ॥

yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ jighrati taditara itaraṃ paśyati taditara itaraṃ
śṛṇoti taditara itaramabhivadati taditara itaraṃ manute maditara itaraṃ vijānāti yatra
vā asya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ jighrettatkena kaṃ paśyettatkena kaṃ
śṛṇuyāttatkena kamabhivadettatkena kaṃ manvīta tatkena kaṃ vijānīyāt |
yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyādvijñātāramare kena
vijānīyāditi || 14 ||

इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

iti dvitīyādhyāyasya caturthaṃ brāhmaṇam ||