प्रथमं ब्राह्मणम्

ओं । दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते
ब्रवाणीति स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मो जनको जनक इति वै जना
धावन्तीति ॥ १ ॥

oṃ | dṛptabālākirhānūcāno gārgya āsa sa hovācājātaśatruṃ kāśyaṃ brahma te
bravāṇīti sa hovācājātaśatruḥ sahasrametasyāṃ vāci dadmo janako janaka iti vai janā
dhāvantīti || 1 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा अतिष्ठाः सर्वेषां
भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः
सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāsāvāditye puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ
bhūtānāṃ mūrdhā rājeti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste'tiṣṭhāḥ
sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati || 2 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा बृहन्पाण्डरवासाः
सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्तेऽहरहर्ह सुतः प्रसुतो
भवति नास्यान्नं क्षीयते ॥ ३ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāsau candre puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā bṛhanpāṇḍaravāsāḥ
somo rājeti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste'haraharha sutaḥ prasuto
bhavati nāsyānnaṃ kṣīyate || 3 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठास्तेजस्वीति वा
अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी
हास्य प्रजा भवति ॥ ४ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāsau vidyuti puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāstejasvīti vā
ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste tejasvī ha bhavati tejasvinī
hāsya prajā bhavati || 4 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवायमाकाशे पुरष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः
पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते
पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते ॥ ५ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamākāśe puraṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ
pūrṇamapravartīti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste
pūryate prajayā paśubhirnāsyāsmāllokātprajodvartate || 5 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा इन्द्रो
वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते
जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥ ६ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ vāyau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā indro
vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste
jiṣṇurhāparājiṣṇurbhavatyanyatastyajāyī || 6 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा
विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते
विषासहिर्ह भवति विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ॥ ७ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamagnau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā
viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste
viṣāsahirha bhavati viṣāsahirhāsya prajā bhavati || 7 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः प्रतिरूप
इति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति
नाप्रतिरूपमथो प्रतिरूपोऽस्माज्जायते ॥ ८ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamapsu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ pratirūpa
iti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste pratirūpaṃ haivainamupagacchati
nāpratirūpamatho pratirūpo'smājjāyate || 8 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा रोचिष्णुरिति
वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति रोचिष्णुर्हास्य
प्रजा भवत्यथो यैः सन्निगच्छति सर्वां स्तानतिरोचते ॥ ९ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamādarśe puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā rociṣṇuriti
vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste rociṣṇurha bhavati rociṣṇurhāsya
prajā bhavatyatho yaiḥ sannigacchati sarvāṃ stānatirocate || 9 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास
इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास
इति स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति नैनं पुरा
कालात्प्राणो जहाति ॥ १० ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ yantaṃ paścācchabdo'nūdetyetamevāhaṃ brahmopāsa
iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa
iti sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmiṃlloka āyureti nainaṃ purā
kālātprāṇo jahāti || 10 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति
वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान्ह भवति
नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ ११ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ dikṣu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā dvitīyo'napaga iti
vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste dvitīyavānha bhavati
nāsmādgaṇaśchidyate || 11 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा मृत्युरिति वा
अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति
नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā mṛtyuriti vā
ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmiṃlloka āyureti
nainaṃ purā kālānmṛtyurāgacchati || 12 ||

स होवाच गार्ग्यो य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा आत्मन्वीति वा
अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवत्यात्मन्विनी हास्य प्रजा
भवति स ह तूष्णीमास गार्ग्यः ॥ १३ ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamātmani puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā ātmanvīti vā
ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāsta ātmanvī ha bhavatyātmanvinī hāsya prajā
bhavati sa ha tūṣṇīmāsa gārgyaḥ || 13 ||

स होवाचाजातशत्रुरेतावन्नू ३ इत्येतावद्धीति नैतावता विदितं भवतीति स होवाच
गार्ग्य उप त्वा यानीति ॥ १४ ॥

sa hovācājātaśatruretāvannū 3 ityetāvaddhīti naitāvatā viditaṃ bhavatīti sa hovāca
gārgya upa tvā yānīti || 14 ||

स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे
वक्ष्यतीति व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं पाणावादायोत्तस्थौ तौ ह पुरुषं
सुप्तमाजग्मतुस्तमेतैर्नामभिरामन्त्रयाञ्चक्रे बृहन्पाण्डरवासः सोम
राजन्निति स नोत्तस्थौ तं पाणिनापेषं बोधयाञ्चकार स होत्तस्थौ
॥ १५ ॥

sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ caitadyadbrāhmaṇaḥ kṣatriyamupeyādbrahma me
vakṣyatīti vyeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ pāṇāvādāyottasthau tau ha puruṣaṃ
suptamājagmatustametairnāmabhirāmantrayāñcakre bṛhanpāṇḍaravāsaḥ soma
rājanniti sa nottasthau taṃ pāṇināpeṣaṃ bodhayāñcakāra sa hottasthau
|| 15 ||

स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष
तदाभूत्कुत एतदागादिति तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ १६ ॥

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa
tadābhūtkuta etadāgāditi tadu ha na mene gārgyaḥ || 16 ||

स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां
प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते
तानि यदा गृह्णात्यथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम तद्गृहीत एव प्राणो भवति
गृहीता वाग्गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः ॥ १७ ॥

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa vijñānamayaḥ puruṣastadeṣāṃ
prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete
tāni yadā gṛhṇātyatha haitatpuruṣaḥ svapiti nāma tadgṛhīta eva prāṇo bhavati
gṛhītā vāggṛhītaṃ cakṣurgṛhītaṃ śrotraṃ gṛhītaṃ manaḥ || 17 ||

स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकास्तदुतेव महाराजो भवत्युतेव
महाब्राह्मण उतेवोच्चावचं निगच्छति स यथा महाराजो
जानपदान्गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं
परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान्गृहीत्वा स्वे
शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ १८ ॥

sa yatraitatsvapnyayā carati te hāsya lokāstaduteva mahārājo bhavatyuteva
mahābrāhmaṇa utevoccāvacaṃ nigacchati sa yathā mahārājo
jānapadāngṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ
parivartetaivamevaiṣa etatprāṇāngṛhītvā sve
śarīre yathākāmaṃ parivartate || 18 ||

अथ यदा सुषुप्तो भवति यदा न कस्यचन वेद हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः
सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य
पुरीतति शेते स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो
वातिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीतैवमेवैष
एतच्छेते ॥ १९ ॥

atha yadā suṣupto bhavati yadā na kasyacana veda hitā nāma nāḍyo dvāsaptatiḥ
sahasrāṇi hṛdayātpurītatamabhipratiṣṭhante tābhiḥ pratyavasṛpya
purītati śete sa yathā kumāro vā mahārājo vā mahābrāhmaṇo
vātighnīmānandasya gatvā śayītaivamevaiṣa
etacchete || 19 ||

स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा
व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः
सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य
सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ २० ॥

sa yathorṇanābhistantunoccaredyathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā
vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ
sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti tasyopaniṣatsatyasya
satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam || 20 ||

इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

iti dvitīyādhyāyasya prathamaṃ brāhmaṇam ||