चतुर्थं ब्राह्मणम्

एषां वै भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपोऽपामोषधय ओषधीनां पुष्पाणि
पुष्पाणां फलानि फलानां पुरुषः पुरुषस्य रेतः ॥ १ ॥

eṣāṃ vai bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ pṛthivyā āpo'pāmoṣadhaya oṣadhīnāṃ puṣpāṇi
puṣpāṇāṃ phalāni phalānāṃ puruṣaḥ puruṣasya retaḥ || 1 ||

स ह प्रजापतिरीक्षाञ्चक्रे हन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति स स्त्रियं
ससृजे तां सृष्ट्वाध उपास्त तस्मात्स्त्रियमध उपासीत स एतं
प्राञ्चं ग्रावाणमात्मन एव समुदपारयत्तेनैनामभ्यसृजत् ॥ २
॥

sa ha prajāpatirīkṣāñcakre hantāsmai pratiṣṭhāṃ kalpayānīti sa striyaṃ
sasṛje tāṃ sṛṣṭvādha upāsta tasmātstriyamadha upāsīta sa etaṃ
prāñcaṃ grāvāṇamātmana eva samudapārayattenaināmabhyasṛjat || 2
||

तस्या वेदिरुपस्थो लोमानि बर्हिश्चर्माधिषवणे समिद्धो मध्यतस्तौ मुष्कौ स
यावान्ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति य एवं
विद्वानधोपहासं चरत्यासां स्त्रीणां सुकृतं वृङ्क्तेऽथ य
इदमविद्वानधोपहासं चरत्यास्य स्त्रियः सुकृतं वृञ्जते ॥ ३
॥

tasyā vedirupastho lomāni barhiścarmādhiṣavaṇe samiddho madhyatastau muṣkau sa
yāvānha vai vājapeyena yajamānasya loko bhavati tāvānasya loko bhavati ya evaṃ
vidvānadhopahāsaṃ caratyāsāṃ strīṇāṃ sukṛtaṃ vṛṅkte'tha ya
idamavidvānadhopahāsaṃ caratyāsya striyaḥ sukṛtaṃ vṛñjate || 3
||

एतदद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालक आरुणिराहैतद्ध स्म वै तद्विद्वान्नाको
मौद्गल्य आहैतद्ध स्म वै तद्विद्वान्कुमारहारित आह बहवो मर्या
ब्राह्मणायना निरिन्द्रिया विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रयन्ति य
इदमविद्वांसोऽधोपहासं चरन्तीति बहु वा इदं सुप्तस्य वा जाग्रतो
वा रेतः स्कन्दति ॥ ४ ॥

etadaddha sma vai tadvidvānuddālaka āruṇirāhaitaddha sma vai tadvidvānnāko
maudgalya āhaitaddha sma vai tadvidvānkumārahārita āha bahavo maryā
brāhmaṇāyanā nirindriyā visukṛto'smāllokātprayanti ya
idamavidvāṃso'dhopahāsaṃ carantīti bahu vā idaṃ suptasya vā jāgrato
vā retaḥ skandati || 4 ||

तदभिमृशेदनु वा मन्त्रयेत यन्मेऽद्य रेतः
पृथिवीमस्कान्त्सीद्यदोषधीरप्यसरद्यदपः
। इदमहं तद्रेत आददे पुनर्मामैत्विन्द्रियं पुनस्तेजः पुनर्भगः ।
पुनरग्निर्धिष्ण्या यथास्थानं
कल्पन्तामित्यनामिकाङ्गुष्ठाभ्यामादायान्तरेण
स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात् ॥ ५ ॥

tadabhimṛśedanu vā mantrayeta yanme'dya retaḥ
pṛthivīmaskāntsīdyadoṣadhīrapyasaradyadapaḥ
| idamahaṃ tadreta ādade punarmāmaitvindriyaṃ punastejaḥ punarbhagaḥ |
punaragnirdhiṣṇyā yathāsthānaṃ
kalpantāmityanāmikāṅguṣṭhābhyāmādāyāntareṇa
stanau vā bhruvau vā nimṛjyāt || 5 ||

अथ यद्युदक आत्मानं पश्येत्तदभिमन्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणं
सुकृतमिति श्रीर्ह वा एषा स्त्रीणां यन्मलोद्वासास्तस्मान्मलोद्वाससं
यशस्विनीमभिक्रम्योपमन्त्रयेत ॥ ६ ॥

atha yadyudaka ātmānaṃ paśyettadabhimantrayeta mayi teja indriyaṃ yaśo draviṇaṃ
sukṛtamiti śrīrha vā eṣā strīṇāṃ yanmalodvāsāstasmānmalodvāsasaṃ
yaśasvinīmabhikramyopamantrayeta || 6 ||

सा चेदस्मै न दद्यात्काममेनामवक्रीणीयात्सा चेदस्मै नैव दद्यात्काममेनां
यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिक्रामेदिन्द्रियेण ते यशसा यश आदद
इत्ययशा एव भवति ॥ ७ ॥

sā cedasmai na dadyātkāmamenāmavakrīṇīyātsā cedasmai naiva dadyātkāmamenāṃ
yaṣṭyā vā pāṇinā vopahatyātikrāmedindriyeṇa te yaśasā yaśa ādada
ityayaśā eva bhavati || 7 ||

सा चेदस्मै दद्यादिन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति यशस्विनावेव भवतः ॥ ८ ॥

sā cedasmai dadyādindriyeṇa te yaśasā yaśa ādadhāmīti yaśasvināveva bhavataḥ || 8 ||

स यामिच्छेत्कामयेत मेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं सन्धायोपस्थमस्या
अभिमृश्य जपेदङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । स त्वमङ्गकषायोऽसि
दिग्धविद्धमिव मादयेमाममूं मयीति ॥ ९ ॥

sa yāmicchetkāmayeta meti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ sandhāyopasthamasyā
abhimṛśya japedaṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase | sa tvamaṅgakaṣāyo'si
digdhaviddhamiva mādayemāmamūṃ mayīti || 9 ||

अथ यामिच्छेन्न गर्भं दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं
सन्धायाभिप्राण्यापान्यादिन्द्रियेण ते रेतसा
रेत आदद इत्यरेता एव भवति ॥ १० ॥

atha yāmicchenna garbhaṃ dadhīteti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ
sandhāyābhiprāṇyāpānyādindriyeṇa te retasā
reta ādada ityaretā eva bhavati || 10 ||

अथ यामिच्छेद्दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं
सन्धायापान्याभिप्राण्यादिन्द्रियेण
ते रेतसा रेत आदधामीति गर्भिण्येव भवति ॥ ११ ॥

atha yāmiccheddadhīteti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ
sandhāyāpānyābhiprāṇyādindriyeṇa
te retasā reta ādadhāmīti garbhiṇyeva bhavati || 11 ||

अथ यस्य जायायै जारः स्यात्तं चेद्द्विष्यादामपात्रेऽग्निमुपसमाधाय
प्रतिलोमं शरबर्हिस्तीर्त्वा तस्मिन्नेताः शरभृष्टीः
प्रतिलोमाः सर्पिषाक्ता जुहुयान्मम समिद्धेऽहौषीः प्राणापानौ त
आददेऽसाविति मम समिद्धेऽहौषीः पुत्रपशूंस्त आददेऽसाविति मम
समिद्धेऽहौषीरिष्टासुकृते त आददेऽसाविति
मम समिद्धेऽहौषीराशापराकाशौ त आददेऽसाविति स वा एष निरिन्द्रियो
विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रैति यमेवंविद्ब्राह्मणः शपति
तस्मादेवंविच्छ्रोत्रियस्य दारेण नोपहासमिच्छेदुत
ह्येवंवित्परो भवति ॥ १२ ॥

atha yasya jāyāyai jāraḥ syāttaṃ ceddviṣyādāmapātre'gnimupasamādhāya
pratilomaṃ śarabarhistīrtvā tasminnetāḥ śarabhṛṣṭīḥ
pratilomāḥ sarpiṣāktā juhuyānmama samiddhe'hauṣīḥ prāṇāpānau ta
ādade'sāviti mama samiddhe'hauṣīḥ putrapaśūṃsta ādade'sāviti mama
samiddhe'hauṣīriṣṭāsukṛte ta ādade'sāviti
mama samiddhe'hauṣīrāśāparākāśau ta ādade'sāviti sa vā eṣa nirindriyo
visukṛto'smāllokātpraiti yamevaṃvidbrāhmaṇaḥ śapati
tasmādevaṃvicchrotriyasya dāreṇa nopahāsamiccheduta
hyevaṃvitparo bhavati || 12 ||

अथ यस्य जायामार्तवं विन्देत्त्र्यहं कंसेन पिबेदहतवासा नैनां वृषलो न
वृषल्युपहन्यात्त्रिरात्रान्त आप्लुत्य व्रीहीनवघातयेत् ॥ १३ ॥

atha yasya jāyāmārtavaṃ vindettryahaṃ kaṃsena pibedahatavāsā naināṃ vṛṣalo na
vṛṣalyupahanyāttrirātrānta āplutya vrīhīnavaghātayet || 13 ||

स य इच्छेत्पुत्रो मे शुक्लो जायेत वेदमनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति
क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै
॥ १४ ॥

sa ya icchetputro me śuklo jāyeta vedamanubruvīta sarvamāyuriyāditi
kṣīraudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau janayitavai
|| 14 ||

अथ य इच्छेत्पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो जायते द्वौ वेदावनुब्रुवीत्
सर्वमायुरियादिति दध्योदनं पाचयित्वा
सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै ॥
१५ ॥

atha ya icchetputro me kapilaḥ piṅgalo jāyate dvau vedāvanubruvīt
sarvamāyuriyāditi dadhyodanaṃ pācayitvā
sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau janayitavai ||
15 ||

अथ य इच्छेत्पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन्वेदाननुब्रुवीत
सर्वमायुरियादित्युदौदनं पाचयित्वा
सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ
जनयितवै ॥ १६ ॥

atha ya icchetputro me śyāmo lohitākṣo jāyeta trīnvedānanubruvīta
sarvamāyuriyādityudaudanaṃ pācayitvā
sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau
janayitavai || 16 ||

अथ य इच्छेद्दुहिता मे पण्डिता जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा
सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै ॥ १७ ॥

atha ya icchedduhitā me paṇḍitā jāyeta sarvamāyuriyāditi tilaudanaṃ pācayitvā
sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau janayitavai || 17 ||

अथ य इच्छेत्पुत्रो मे पण्डितो विगीतः समितिङ्गमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता
जायेत सर्वान्वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति मांसौदनं पाचयित्वा
सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवा औक्षेण वार्षभेण वा ॥
१८ ॥

atha ya icchetputro me paṇḍito vigītaḥ samitiṅgamaḥ śuśrūṣitāṃ vācaṃ bhāṣitā
jāyeta sarvānvedānanubruvīta sarvamāyuriyāditi māṃsaudanaṃ pācayitvā
sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau janayitavā aukṣeṇa vārṣabheṇa vā ||
18 ||

अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकावृताज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं
जुहोत्यग्नये स्वाहानुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे
सत्यप्रसवाय स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्राश्नाति
प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति प्रक्षाल्य पाणी
उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिरभ्युक्षत्युत्तिष्ठातो
विश्वावसोऽन्यामिच्छ प्रपूर्व्यां सं
जायां पत्या सहेति ॥ १९ ॥

athābhiprātareva sthālīpākāvṛtājyaṃ ceṣṭitvā sthālīpākasyopaghātaṃ
juhotyagnaye svāhānumataye svāhā devāya savitre
satyaprasavāya svāheti hutvoddhṛtya prāśnāti
prāśyetarasyāḥ prayacchati prakṣālya pāṇī
udapātraṃ pūrayitvā tenaināṃ trirabhyukṣatyuttiṣṭhāto
viśvāvaso'nyāmiccha prapūrvyāṃ saṃ
jāyāṃ patyā saheti || 19 ||

अथैनामभिपद्यतेऽमोऽहमस्मि सा त्वं सा त्वमस्यमोऽहं सामाहमस्मि ऋक्त्वं
द्यौरहं पृथिवी त्वं तावेहि संरभावहै सह रेतो दधावहै पुंसे
पुत्राय वित्तय इति ॥ २० ॥

athaināmabhipadyate'mo'hamasmi sā tvaṃ sā tvamasyamo'haṃ sāmāhamasmi ṛktvaṃ
dyaurahaṃ pṛthivī tvaṃ tāvehi saṃrabhāvahai saha reto dadhāvahai puṃse
putrāya vittaya iti || 20 ||

अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन
मुखं सन्धाय त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा
रूपाणि पिंशतु । आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भं दधातु ते । गर्भं
धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुष्टुके । गर्भं ते अश्विनौ देवावाधत्तां
पुष्करस्रजौ ॥ २१ ॥

athāsyā ūrū vihāpayati vijihīthāṃ dyāvāpṛthivī iti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena
mukhaṃ sandhāya trirenāmanulomāmanumārṣṭi viṣṇuryoniṃ kalpayatu tvaṣṭā
rūpāṇi piṃśatu | āsiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu te | garbhaṃ
dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi pṛthuṣṭuke | garbhaṃ te aśvinau devāvādhattāṃ
puṣkarasrajau || 21 ||

हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामश्विनौ । तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि
सूतये । यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिन्द्रेण गर्भिणी । वायुर्दिशां
यथा गर्भ एवं गर्भं दधामि तेऽसाविति ॥ २२ ॥

hiraṇmayī araṇī yābhyāṃ nirmanthatāmaśvinau | taṃ te garbhaṃ havāmahe daśame māsi
sūtaye | yathāgnigarbhā pṛthivī yathā dyaurindreṇa garbhiṇī | vāyurdiśāṃ
yathā garbha evaṃ garbhaṃ dadhāmi te'sāviti || 22 ||

सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति । यथा वायुः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः । एवा
ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा । इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः
सपरिश्रयः । तमिन्द्र निर्जहि गर्भेण सावरां सहेति ॥ २३ ॥

soṣyantīmadbhirabhyukṣati | yathā vāyuḥ puṣkariṇīṃ samiṅgayati sarvataḥ | evā
te garbha ejatu sahāvaitu jarāyuṇā | indrasyāyaṃ vrajaḥ kṛtaḥ sārgalaḥ
sapariśrayaḥ | tamindra nirjahi garbheṇa sāvarāṃ saheti || 23 ||

जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क आधाय कंसे पृषदाज्यं सन्नीय पृषदाज्यस्योपघातं
जुहोत्यस्मिन्सहस्रं पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे । अस्योपसन्द्यां
मा च्छैत्सीत्प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा । मयि प्राणांस्त्वयि मनसा जुहोमि
स्वाहा । यत्कर्मणात्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् ।
अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्स्विष्टं
सुहुतं करोतु नः स्वाहेति ॥ २४ ॥

jāte'gnimupasamādhāyāṅka ādhāya kaṃse pṛṣadājyaṃ sannīya pṛṣadājyasyopaghātaṃ
juhotyasminsahasraṃ puṣyāsamedhamānaḥ sve gṛhe | asyopasandyāṃ
mā cchaitsītprajayā ca paśubhiśca svāhā | mayi prāṇāṃstvayi manasā juhomi
svāhā | yatkarmaṇātyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram |
agniṣṭatsviṣṭakṛdvidvānsviṣṭaṃ
suhutaṃ karotu naḥ svāheti || 24 ||

अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वाग्वागिति त्रिरथ दधि मधु घृतं
सन्नीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति ।
भूस्ते दधामि भुवस्ते दधामि स्वस्ते दधामि भूर्भुवःस्वः सर्वं
त्वयि दधामीति ॥ २५ ॥

athāsya dakṣiṇaṃ karṇamabhinidhāya vāgvāgiti triratha dadhi madhu ghṛtaṃ
sannīyānantarhitena jātarūpeṇa prāśayati |
bhūste dadhāmi bhuvaste dadhāmi svaste dadhāmi bhūrbhuvaḥsvaḥ sarvaṃ
tvayi dadhāmīti || 25 ||

अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति तदस्य तद्गुह्यमेव नाम भवति ॥ २६ ॥

athāsya nāma karoti vedo'sīti tadasya tadguhyameva nāma bhavati || 26 ||

अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा
वसुविद्यः सुदत्रः । येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति
॥ २७ ॥

athainaṃ mātre pradāya stanaṃ prayacchati yaste stanaḥ śaśayo yo mayobhūryo ratnadhā
vasuvidyaḥ sudatraḥ | yena viśvā puṣyasi vāryāṇi sarasvati tamiha dhātave kariti
|| 27 ||

अथास्य मातरमभिमन्त्रयते । इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् । सा त्वं
वीरवती भव यास्मान्वीरवतोऽकरदिति । तं वा एतमाहुरतिपिता
बताभूरतिपितामहो बताभूः परमां बत काष्ठां
प्रापच्छ्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवंविदो ब्राह्मणस्य
पुत्रो जायत इति ॥ २८ ॥

athāsya mātaramabhimantrayate | ilāsi maitrāvaruṇī vīre vīramajījanat | sā tvaṃ
vīravatī bhava yāsmānvīravato'karaditi | taṃ vā etamāhuratipitā
batābhūratipitāmaho batābhūḥ paramāṃ bata kāṣṭhāṃ
prāpacchriyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃvido brāhmaṇasya
putro jāyata iti || 28 ||

इति षष्ठाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

iti ṣaṣṭhādhyāyasya caturthaṃ brāhmaṇam ||