द्वितीयं ब्राह्मणम्

अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहाः
कत्यतिग्रहा इति । अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ये तेऽष्टौ
ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति ॥ १ ॥

atha hainaṃ jāratkārava ārtabhāgaḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca kati grahāḥ
katyatigrahā iti | aṣṭau grahā aṣṭāvatigrahā iti ye te'ṣṭau
grahā aṣṭāvatigrahāḥ katame ta iti || 1 ||

प्राणो वै ग्रहः सोऽपानेनातिग्राहेण गृहीतोऽपानेन हि गन्धाञ्जिघ्रति ॥ २ ॥

prāṇo vai grahaḥ so'pānenātigrāheṇa gṛhīto'pānena hi gandhāñjighrati || 2 ||

वाग्वै ग्रहः स नाम्नातिग्राहेण गृहीतो वाचा हि नामान्यभिवदति ॥ ३ ॥

vāgvai grahaḥ sa nāmnātigrāheṇa gṛhīto vācā hi nāmānyabhivadati || 3 ||

जिह्वा वै ग्रहः स रसेनातिग्राहेण गृहीतो जिह्वया हि रसान्विजानाति ॥ ४ ॥

jihvā vai grahaḥ sa rasenātigrāheṇa gṛhīto jihvayā hi rasānvijānāti || 4 ||

चक्षुर्वै ग्रहः स रूपेणातिग्राहेण गृहीतश्चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ॥ ५ ॥

cakṣurvai grahaḥ sa rūpeṇātigrāheṇa gṛhītaścakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati || 5 ||

श्रोत्रं वै ग्रहः स शब्देनातिग्राहेण गृहीतः श्रोत्रेण हि शब्दाञ्शृणोति ॥
६ ॥

śrotraṃ vai grahaḥ sa śabdenātigrāheṇa gṛhītaḥ śrotreṇa hi śabdāñśṛṇoti ||
6 ||

मनो वै ग्रहः स कामेनातिग्राहेण गृहीतो मनसा हि कामान्कामयते ॥ ७ ॥

mano vai grahaḥ sa kāmenātigrāheṇa gṛhīto manasā hi kāmānkāmayate || 7 ||

हस्तौ वै ग्रहः स कर्मणातिग्राहेण गृहीतो हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ॥ ८ ॥

hastau vai grahaḥ sa karmaṇātigrāheṇa gṛhīto hastābhyāṃ hi karma karoti || 8 ||

त्वग्वै ग्रहः स स्पर्शेनातिग्राहेण गृहीतस्त्वचा हि स्पर्शान्वेदयत
इत्येतेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ९ ॥

tvagvai grahaḥ sa sparśenātigrāheṇa gṛhītastvacā hi sparśānvedayata
ityete'ṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ || 9 ||

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्योरन्नं का स्वित्सा देवता यस्या
मृत्युरन्नमित्यग्निर्वै मृत्युः सोऽपामन्नमप पुनर्मृत्युं जयति ॥
१० ॥

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvaṃ mṛtyorannaṃ kā svitsā devatā yasyā
mṛtyurannamityagnirvai mṛtyuḥ so'pāmannamapa punarmṛtyuṃ jayati ||
10 ||

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्प्राणाः
क्रामन्त्याहो३ नेति नेति होवाच
याज्ञवल्क्योऽत्रैव समवनीयन्ते स
उच्छ्वयत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेते ॥ ११ ॥

yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyata udasmātprāṇāḥ
krāmantyāho3 neti neti hovāca
yājñavalkyo'traiva samavanīyante sa
ucchvayatyādhmāyatyādhmāto mṛtaḥ śete || 11 ||

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते किमेनं न जहातीति
नामेत्यनन्तं वै नामानन्ता विश्वे देवा अनन्तमेव
सतेन लोकं जयति ॥ १२ ॥

yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyate kimenaṃ na jahātīti
nāmetyanantaṃ vai nāmānantā viśve devā anantameva
satena lokaṃ jayati || 12 ||

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं
प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं
शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन्केशा अप्सु लोहितं च
रेतश्च निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीत्याहर सोम्य
हस्तमार्तभागावामेवैतस्य वेदिष्यावो न
नावेतत्सजन इति । तौ होत्क्रम्य मन्त्रयाञ्चक्राते तौ
ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरथ यत्प्रशशंसतुः कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः
पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ततो ह जारत्कारव
आर्तभाग उपरराम ॥ १३ ॥

yājñavalkyeti hovāca yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāgapyeti vātaṃ
prāṇaścakṣurādityaṃ manaścandraṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ
śarīramākāśamātmauṣadhīrlomāni vanaspatīnkeśā apsu lohitaṃ ca
retaśca nidhīyate kvāyaṃ tadā puruṣo bhavatītyāhara somya
hastamārtabhāgāvāmevaitasya vediṣyāvo na
nāvetatsajana iti | tau hotkramya mantrayāñcakrāte tau
ha yadūcatuḥ karma haiva tadūcaturatha yatpraśaśaṃsatuḥ karma haiva tatpraśaśaṃsatuḥ
puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpeneti tato ha jāratkārava
ārtabhāga upararāma || 13 ||

इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

iti tṛtīyādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam ||