पञ्चमं ब्राह्मणम्

यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता । एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् । तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं
यच्च प्राणिति यच्च न । कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदा । यो
वैतामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन । स देवानपिगच्छति स
ऊर्जमुपजीवतीति श्लोकाः ॥ १ ॥

yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpitā | ekamasya sādhāraṇaṃ dve devānabhājayat |
trīṇyātmane'kuruta paśubhya ekaṃ prāyacchat | tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ
yacca prāṇiti yacca na | kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni sarvadā | yo
vaitāmakṣitiṃ veda so'nnamatti pratīkena | sa devānapigacchati sa
ūrjamupajīvatīti ślokāḥ || 1 ||

यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति मेधया हि तपसाजनयत्पिता । एकमस्य
साधारणमितीदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते । स य एतदुपास्ते न
स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रं ह्येतत् । द्वे देवानभाजयदिति हुतं च
प्रहुतं च तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वत्यथो
आहुर्दर्शपूर्णमासाविति तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् । पशुभ्य
एकं प्रायच्छदिति तत्पयः । पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति
तस्मात्कुमारं जातं घृतं वै वाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्त्यथ
वत्सं जातमाहुरतृणाद इति । तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति
यच्च नेति पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति न तथा
विद्याद्यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान्सर्वं
हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति । कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि
सर्वदेति पुरुषो वा अक्षितिः स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते । यो
वैतामक्षितिं वेदेति पुरुषो वा अक्षितिः स हीदमन्नं धिया
धिया जनयते कर्मभिर्यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति
मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् । स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति
प्रशंसा ॥ २ ॥

yatsaptānnāni medhayā tapasājanayatpiteti medhayā hi tapasājanayatpitā | ekamasya
sādhāraṇamitīdamevāsya tatsādhāraṇamannaṃ yadidamadyate | sa ya etadupāste na
sa pāpmano vyāvartate miśraṃ hyetat | dve devānabhājayaditi hutaṃ ca
prahutaṃ ca tasmāddevebhyo juhvati ca pra ca juhvatyatho
āhurdarśapūrṇamāsāviti tasmānneṣṭiyājukaḥ syāt | paśubhya
ekaṃ prāyacchaditi tatpayaḥ | payo hyevāgre manuṣyāśca paśavaścopajīvanti
tasmātkumāraṃ jātaṃ ghṛtaṃ vai vāgre pratilehayanti stanaṃ vānudhāpayantyatha
vatsaṃ jātamāhuratṛṇāda iti | tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti
yacca neti payasi hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na |
tadyadidamāhuḥ saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti na tathā
vidyādyadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayatyevaṃ vidvānsarvaṃ
hi devebhyo'nnādyaṃ prayacchati | kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni
sarvadeti puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate | yo
vaitāmakṣitiṃ vedeti puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ dhiyā
dhiyā janayate karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha so'nnamatti pratīkeneti
mukhaṃ pratīkaṃ mukhenetyetat | sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvatīti
praśaṃsā || 2 ||

त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुतान्यत्रमना अभूवं
नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति । कामः
सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा
धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं
मन एव तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
एषा ह्यन्तमायत्तैषा हि न प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं
प्राण एवैतन्मयो वा अयमात्मा वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ ३ ॥

trīṇyātmane'kuruteti mano vācaṃ prāṇaṃ tānyātmane'kurutānyatramanā abhūvaṃ
nādarśamanyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣamiti manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti | kāmaḥ
saṅkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā
dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ
mana eva tasmādapi pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti yaḥ kaśca śabdo vāgeva sā |
eṣā hyantamāyattaiṣā hi na prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetatsarvaṃ
prāṇa evaitanmayo vā ayamātmā vāṅmayo manomayaḥ prāṇamayaḥ || 3 ||

त्रयो लोका एत एव वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ ४ ॥

trayo lokā eta eva vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ prāṇo'sau lokaḥ || 4 ||

त्रयो वेदा एत एव वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ ५ ॥

trayo vedā eta eva vāgevargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ sāmavedaḥ || 5 ||

देवाः पितरो मनुष्या एत एव वागेव देवा मनः पितरः प्राणो मनुष्याः ॥ ६ ॥

devāḥ pitaro manuṣyā eta eva vāgeva devā manaḥ pitaraḥ prāṇo manuṣyāḥ || 6 ||

पिता माता प्रजैत एव मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ ७ ॥

pitā mātā prajaita eva mana eva pitā vāṅmātā prāṇaḥ prajā || 7 ||

विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपं वाग्घि
विज्ञाता वागेनं तद्भूत्वावति ॥ ८ ॥

vijñātaṃ vijijñāsyamavijñātameta eva yatkiñca vijñātaṃ vācastadrūpaṃ vāgghi
vijñātā vāgenaṃ tadbhūtvāvati || 8 ||

यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपं मनो हि विजिज्ञास्यं मन एवं
तद्भूत्वावति ॥ ९ ॥

yatkiñca vijijñāsyaṃ manasastadrūpaṃ mano hi vijijñāsyaṃ mana evaṃ
tadbhūtvāvati || 9 ||

यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपं प्राणो ह्यविज्ञातः प्राण एनं
तद्भूत्वावति ॥ १० ॥

yatkiñcāvijñātaṃ prāṇasya tadrūpaṃ prāṇo hyavijñātaḥ prāṇa enaṃ
tadbhūtvāvati || 10 ||

तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमयमग्निस्तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी
तावानयमग्निः ॥ ११ ॥

tasyai vācaḥ pṛthivī śarīraṃ jyotīrūpamayamagnistadyāvatyeva vāktāvatī pṛthivī
tāvānayamagniḥ || 11 ||

अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरं ज्योतीरूपमसावादित्यस्तद्यावदेव मनस्तावती
द्यौस्तावानसावादित्यस्तौ मिथुनं समैतां ततः प्राणोऽजायत स
इन्द्रः स एषोऽसपत्नो द्वितीयो वै सपत्नो नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद
॥ १२ ॥

athaitasya manaso dyauḥ śarīraṃ jyotīrūpamasāvādityastadyāvadeva manastāvatī
dyaustāvānasāvādityastau mithunaṃ samaitāṃ tataḥ prāṇo'jāyata sa
indraḥ sa eṣo'sapatno dvitīyo vai sapatno nāsya sapatno bhavati ya evaṃ veda
|| 12 ||

अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्रस्तद्यावानेव प्राणस्तावत्य
आपस्तावानसौ चन्द्रस्त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः स यो हैतानन्तवत
उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयत्यथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं
जयति ॥ १३ ॥

athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīraṃ jyotīrūpamasau candrastadyāvāneva prāṇastāvatya
āpastāvānasau candrasta ete sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ sa yo haitānantavata
upāste'ntavantaṃ sa lokaṃ jayatyatha yo haitānanantānupāste'nantaṃ sa lokaṃ
jayati || 13 ||

स एष संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलस्तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ध्रुवैवास्य
षोडशी कला स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते सोऽमावास्यां
रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः
प्रातर्जायते तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि
कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १४ ॥

sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalastasya rātraya eva pañcadaśa kalā dhruvaivāsya
ṣoḍaśī kalā sa rātribhirevā ca pūryate'pa ca kṣīyate so'māvāsyāṃ
rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛdanupraviśya tataḥ
prātarjāyate tasmādetāṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ na vicchindyādapi
kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā apacityai || 14 ||

यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषस्तस्य
वित्तमेव पञ्चदश कला आत्मैवास्य षोडशी कला स वित्तेनैवा च
पूर्यतेऽप च क्षीयते तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा प्रधिर्वित्तं
तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति
प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ १५ ॥

yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalo'yameva sa yo'yamevaṃvitpuruṣastasya
vittameva pañcadaśa kalā ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā sa vittenaivā ca
pūryate'pa ca kṣīyate tadetannabhyaṃ yadayamātmā pradhirvittaṃ
tasmādyadyapi sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cejjīvati
pradhināgādityevāhuḥ || 15 ||

अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति सोऽयं मनुष्यलोकः
पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा कर्मणा पितृलोको विद्यया
देवलोको देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठस्तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥
१६ ॥

atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti so'yaṃ manuṣyalokaḥ
putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā karmaṇā pitṛloko vidyayā
devaloko devaloko vai lokānāṃ śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśaṃsanti ||
16 ||

अथातः सम्प्रत्तिर्यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं
यज्ञस्त्वं लोक इति स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं
लोक इति यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता । ये वै के च
यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ये वै के च लोकास्तेषां
सर्वेषां लोक इत्येकतैतावद्वा इदं सर्वमेतन्मा सर्वं
सन्नयमितोऽभुनजदिति तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं
लोक्यमाहुस्तस्मादेनमनुशासति स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव
प्राणैः सह पुत्रमाविशति । स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णयाकृतं भवति तस्मादेनं
सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम स पुत्रेणैवास्मिंल्लोके
प्रतितिष्ठत्यथैनमेते दैवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ १७ ॥

athātaḥ samprattiryadā praiṣyanmanyate'tha putramāha tvaṃ brahma tvaṃ
yajñastvaṃ loka iti sa putraḥ pratyāhāhaṃ brahmāhaṃ yajño'haṃ
loka iti yadvai kiñcānūktaṃ tasya sarvasya brahmetyekatā | ye vai ke ca
yajñāsteṣāṃ sarveṣāṃ yajña ityekatā ye vai ke ca lokāsteṣāṃ
sarveṣāṃ loka ityekataitāvadvā idaṃ sarvametanmā sarvaṃ
sannayamito'bhunajaditi tasmātputramanuśiṣṭaṃ
lokyamāhustasmādenamanuśāsati sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaibhireva
prāṇaiḥ saha putramāviśati | sa yadyanena kiñcidakṣṇayākṛtaṃ bhavati tasmādenaṃ
sarvasmātputro muñcati tasmātputro nāma sa putreṇaivāsmiṃlloke
pratitiṣṭhatyathainamete daivāḥ prāṇā amṛtā āviśanti || 17 ||

पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति
तत्तद्भवति ॥ १८ ॥

pṛthivyai cainamagneśca daivī vāgāviśati sā vai daivī vāgyayā yadyadeva vadati
tattadbhavati || 18 ||

दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न
शोचति ॥ १९ ॥

divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati tadvai daivaṃ mano yenānandyeva bhavatyatho na
śocati || 19 ||

अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति स वै दैवः प्राणो यः
सञ्चरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति स
एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति यथैषा देवतैवं स
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्यैवं हैवंविदं सर्वाणि
भूतान्यवन्ति । यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां
तद्भवति पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान्पापं गच्छति ॥ २०
॥

adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati sa vai daivaḥ prāṇo yaḥ
sañcaraṃścāsañcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati sa
evaṃvitsarveṣāṃ bhūtānāmātmā bhavati yathaiṣā devataivaṃ sa
yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyaivaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi
bhūtānyavanti | yadu kiñcemāḥ prajāḥ śocantyamaivāsāṃ
tadbhavati puṇyamevāmuṃ gacchati na ha vai devānpāpaṃ gacchati || 20
||

अथातो व्रतमीमांसा प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे तानि
सृष्टान्यन्योन्येनास्पर्धन्त
वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः श्रोष्याम्यहमिति
श्रोत्रमेवमन्यानि कर्माणि यथाकर्म तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे
तान्याप्नोत्तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध तस्माच्छ्राम्यत्येव
वाक्श्राम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रमथेममेव नाप्नोद्योऽयं
मध्यमः प्राणस्तानि ज्ञातुं दध्रिरे । अयं वै नः श्रेष्ठो यः
सञ्चरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति हन्तास्यैव
सर्वे रूपमसामेति त एतस्यैव सर्वे रूपमभवंस्तस्मादेत
एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति तेन ह वाव
तत्कुलमाचक्षते यस्मिन्कुले भवति य एवं वेद य उ हैवंविदा
स्पर्धतेऽनुशुष्यत्यनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ २१ ॥

athāto vratamīmāṃsā prajāpatirha karmāṇi sasṛje tāni
sṛṣṭānyanyonyenāspardhanta
vadiṣyāmyevāhamiti vāgdadhre drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ śroṣyāmyahamiti
śrotramevamanyāni karmāṇi yathākarma tāni mṛtyuḥ śramo bhūtvopayeme
tānyāpnottānyāptvā mṛtyuravārundha tasmācchrāmyatyeva
vākśrāmyati cakṣuḥ śrāmyati śrotramathemameva nāpnodyo'yaṃ
madhyamaḥ prāṇastāni jñātuṃ dadhrire | ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ
sañcaraṃścāsañcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati hantāsyaiva
sarve rūpamasāmeti ta etasyaiva sarve rūpamabhavaṃstasmādeta
etenākhyāyante prāṇā iti tena ha vāva
tatkulamācakṣate yasminkule bhavati ya evaṃ veda ya u haivaṃvidā
spardhate'nuśuṣyatyanuśuṣya haivāntato mriyata ityadhyātmam || 21 ||

अथाधिदैवतं ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे तप्स्याम्यहमित्यादित्यो
भास्याम्यहमिति चन्द्रमा एवमन्या देवता यथादैवतं स यथैषां
प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुर्म्लोचन्ति
ह्यन्या देवता न वायुः सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ २२ ॥

athādhidaivataṃ jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre tapsyāmyahamityādityo
bhāsyāmyahamiti candramā evamanyā devatā yathādaivataṃ sa yathaiṣāṃ
prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyurmlocanti
hyanyā devatā na vāyuḥ saiṣānastamitā devatā yadvāyuḥ || 22 ||

अथैष श्लोको भवति यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति प्राणाद्वा एष
उदेति प्राणेऽस्तमेति तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति
यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति । तस्मादेकमेव व्रतं
चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नुवदिति यद्यु
चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ २३
॥

athaiṣa śloko bhavati yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchatīti prāṇādvā eṣa
udeti prāṇe'stameti taṃ devāścakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti
yadvā ete'murhyadhriyanta tadevāpyadya kurvanti | tasmādekameva vrataṃ
caretprāṇyāccaivāpānyācca nenmā pāpmā mṛtyurāpnuvaditi yadyu
caretsamāpipayiṣetteno etasyai devatāyai sāyujyaṃ salokatāṃ jayati || 23
||

इति प्रथमाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

iti prathamādhyāyasya pañcamaṃ brāhmaṇam ||