सप्तदशः खण्डः

प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या
वायुमन्तरिक्षादादित्यं दिवः ॥ १ ॥

prajāpatirlokānabhyatapatteṣāṃ tapyamānānāṃ rasānprāvṛhadagniṃ pṛthivyā
vāyumantarikṣādādityaṃ divaḥ || 1 ||

स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानाꣳ रसान्प्रावृहदग्नेर्‌ऋचो
वायोर्यजूंषि सामान्यादित्यात् ॥ २ ॥

sa etāstisro devatā abhyatapattāsāṃ tapyamānānām̐ rasānprāvṛhadagner‌ṛco
vāyoryajūṃṣi sāmānyādityāt || 2 ||

स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया
रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो
भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः ॥ ३ ॥

sa etāṃ trayīṃ vidyāmabhyatapattasyāstapyamānāyā
rasānprāvṛhadbhūrityṛgbhyo
bhuvariti yajurbhyaḥ svariti sāmabhyaḥ || 3 ||

तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चां
वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टं सन्दधाति ॥ ४ ॥

tadyadṛkto riṣyedbhūḥ svāheti gārhapatye juhuyādṛcāmeva tadrasenarcāṃ
vīryeṇarcāṃ yajñasya viriṣṭaṃ sandadhāti || 4 ||

स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन
यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टं सन्दधाति ॥ ५ ॥

sa yadi yajuṣṭo riṣyedbhuvaḥ svāheti dakṣiṇāgnau juhuyādyajuṣāmeva tadrasena
yajuṣāṃ vīryeṇa yajuṣāṃ yajñasya viriṣṭaṃ sandadhāti || 5 ||

अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन
साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं सन्दधाति ॥ ६ ॥

atha yadi sāmato riṣyetsvaḥ svāhetyāhavanīye juhuyātsāmnāmeva tadrasena
sāmnāṃ vīryeṇa sāmnāṃ yajñasya viriṣṭaṃ sandadhāti || 6 ||

तद्यथा लवणेन सुवर्णं सन्दध्यात्सुवर्णेन रजतं रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसं
सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ॥ ७ ॥

tadyathā lavaṇena suvarṇaṃ sandadhyātsuvarṇena rajataṃ rajatena trapu trapuṇā sīsaṃ
sīsena lohaṃ lohena dāru dāru carmaṇā || 7 ||

एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य
विरिष्टं सन्दधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा
भवति ॥ ८ ॥

evameṣāṃ lokānāmāsāṃ devatānāmasyāstrayyā vidyāyā vīryeṇa yajñasya
viriṣṭaṃ sandadhāti bheṣajakṛto ha vā eṣa yajño yatraivaṃvidbrahmā
bhavati || 8 ||

एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविदं ह वा एषा
ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति ॥ ९ ॥

eṣa ha vā udakpravaṇo yajño yatraivaṃvidbrahmā bhavatyevaṃvidaṃ ha vā eṣā
brahmāṇamanugāthā yato yata āvartate tattadgacchati || 9 ||

मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं
यजमानं सर्वांश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं
कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम् ॥ १० ॥

mānavo brahmaivaika ṛtvikkurūnaśvābhirakṣatyevaṃviddha vai brahmā yajñaṃ
yajamānaṃ sarvāṃścartvijo'bhirakṣati tasmādevaṃvidameva brahmāṇaṃ
kurvīta nānevaṃvidaṃ nānevaṃvidam || 10 ||

इति सप्तदशखण्डभाष्यम् ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः
समाप्तः ॥

iti saptadaśakhaṇḍabhāṣyam ||

iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau chāndogyopaniṣadbhāṣye caturtho'dhyāyaḥ
samāptaḥ ||